L’Olentzero, lo carboèr basco

klipartz.com (32)

Guilhem

Aqueth conde qu’estó cuelhut preu Claudi Labat, un gran especialista de la mitologia basca. Que me’u soi arrevirat en Occitan de Gasconha per Nadau de 2016, au cors d’ua passejada condada organizada per la Gavidairas-Devisairas de l’Ofici de Torisma de Baiona, dens los suberbaishs de las casamatas de la vila.
M. B.

Dens tot lo parçan, ne parlavan pas sonque d’aquò : « Lo só qu’anava desaparéisher… »
La situacion que devienè vertadèrament de’s soviéner. Que hasè adara mantua setmana que lo só e lusiva cada jorn un chic mensh longtemps, mentre que las nueits e devienèn de mei en mei longas. Solet, dens lo hred e l’escurada, lo carboèr qu’anava d’ostau en ostau endé véner lo son carbon de bòi. Que caminava peni-blament dens la neu, tirant la soa mula cargada de sacotàs, endé trucar a la pòrta de cada ostalet. Mes, a maugrat deu hred qui pelava qui hasè, digun ne’u volè crompar carbon. Se s’apressava d’un arramat de gents amassats adarron d’ua brasèra, que hasè paur aus petits e aus grans, dab lo son vestit pedolhós e la soa cara cobèrta de prova negra. Las gents que cranhèvan aqueth mahutre qui devarava rarament de la soa montanha, on trabalhava tot solet au hons d’un horrastar hèra espés.
E l’esgòrra qu’estó au mei haut quan, de cap a la fin deu mes de deceme, crums espés que s’apielèn au-dessús deu parçan. Que hasó tot d’un còp talament escur que vedèn tot escaç la neu a càder. Alavetz, las gents qu’estón esglasiadas. Pensant que la fin deus temps éra arribada, que s’embarrèn a soa casa. Pas mei digun ne sortiva, ne per trabalhar, ne per se n’anar au marcat, ne per passar la velhada dab los vesins. Lo vilatge que’s preparava de morir. Quan lo carboèr passava davant ua maisoòta qui avè un potatgèr, aquera cosinèra plaçada devath ua frinèsta de la cosina qui mantienè la sopa cauda, qu’èra caçat d’un amac maishant.

Eishentadas per la soa cara color de nueit, las hemnas que l’acusavan de portar malaür. Pr’amor la rumor que disè qu’èra quauque chic posoèr, e qu’èra eth medish qui avè getat un hat au só endé l’estupar chic a chic.
– La pròva, ce disèn, espiatz quin lo cèu es devienut autan negue com lo carbon qu’aqueth òmi e’s pòrta au sac !
Tots que pensavan qu’anavan morir leu. Alavetz, que renviavan lo praube carboèr en l’ordonant de se’n tornar dens lo horrastar dab los ors e lo herumi.

Endé’s desbrombar aqueras maishantas paraulas, lo carboèr que se n’èra anat a l’estanquet on avè bevut mei que de rason. Quan ne’n sortí, que pugè peniblament sus la soa mula e que s’adromí autanlèu. Urosament, la bèstia que coneishè lo camin de la montanha. La mula qu’avançava tot shuau, en portar lo carboèr pregondament adromit.
Adonc, com la nèu e s’avè cobèrt la camin de la montanha, la mula que s’enganè e que pugè mei haut que de costuma. Quan s’arrestè, en sortir deu bòsc, que s’esbrohí endé deishudar lo carboèr. Aceth, susprés de’s tornar trobar dens un endret qui ne coneishè pas, qu’apercebó davant eth un dolmèn o ua pèira-taula. Qu’èra un monument deus grans bastit dab arrocàssas de pèira en·hicadas en tèrra qui sostienèn ua espessa lausa tota plata : dens la nueit, qu’aurén dit ua taula endé gigants. La neu que’s tornè hicar de càder. Lo carboèr que s’acessè dens lo dolmèn e que s’acholè contra ua de las peirassas quilhadas. E aquí, tot d’un còp, lo vent que’s hiquè a parlà’u :
– Hòu, tu, l’òmi pedolhós qui hès paür aus petits e aus grans… que’m semblas plan estadit, e sustot que hès fòrt mala cara…
Lo carboèr, estarabornit, n’avó pas lo temps de respóner que lo vent e contunhè :
– E ben hòu, jo, carboèr, que soi talament urós de’t véder que’t vau condar ua istòria, ua vielha istòria qui s’es passada ací…

« Que’s passava be i a longtemps d’aquò… vertadèrament hòrt longtemps !…
Deu temps quan e’vs parli, que coneishèn sonque ua sason : l’estiu. E com hasè tostemps bèth, las gents que podèn damorà’s tota l’anna-da en montanha. Ací, que vivè lo pòble deus Gentius. Qu’es atau qu’apèran los purmèrs estatjants deus Pireneus. Qu’èran òmis e hemnas de grana talha, coratjós, ginhècs e abesonhats. Au miei d’eths, d’aubuns qu’èran aulhèrs. Que damoravan aus paishaders de las sèrras, aquí on l’aire èra perhumat dab milierats de flors qui i espelivan tota l’annada.
Mei baish, dens lo bòsc, los Gentius bos-catèrs que trabalhavan, los uns que copavan los vielhs arbes, los auts que’n plantavan deus joens endé que lo bòsc e contunhèssi de víver, mentre que lo carboèr e quilhava las carboèras endé produsir carbon de bòi. Aqueth carboèr qu’èra benlèu lo ton ajòu !

Pas luenh d’aquí, que i avè ua pèira-taula. Qu’èra estada bastida per hemnas « Mairu » vienudas d’un parçan luenhèc, de l’aut costat de la montanha. Endé’s bastir la pèira-taula, que s’èran portat las pèiras suu cap shens nada dificultat… enfin quasiment !
Los Gentius que s’èran apitat lo campament dens ua artiga au còr deu bòsc, endé s’emparar de la calor deu só. D’aubuns que’s hasèn camps. Qu’èra un endret hòrt vitèc on los Gentius escambiavan e partatjavan dab hòrt de plaser las bèstias qui caçavan e la fruta de la tèrra qui s’amassavan o qui fabricavan. D’aubuns qu’èran mestieraus escarps, com los hustèrs qui’s bastivan las cabanas e las tendas deu campament. Que i avè los qui trabalhavan dab las mans, com lo topièr, e los qui tabalhavan dab los pès, com las portanèras d’aiga. Espiatz los pès, s’aquò e’vs platz !

Endé que digun ne manquèssi de pan, un paisan de la tribú que s’èra semiat hroment dens un camp plan assorelhat amanatjat au ras de la pèira-taula… Tà har brac, los Gentius qu’èran un pòple urós on cadun avè la soa plaça e contribuiva au bonaür de tots. »

Posted in

Laissez un commentaire

Vous devez être connectés afin de publier un commentaire.