Lo present de Nadau, de la Grazia Deledda

Nadau.webp

Guilhem

Abans-díser

Aqueth conde de Nadau qu’es d’origina Sarda. Qu’es de la Grazia Deledda, ua autora vaduda dens la Sardenha pregonda, a Nuoro (en Sarde Nugoro), lo 25 de seteme de 1871. N’acabè pas l’escòla primaria, e que’s donc çò qui pòden aperar ua autodidacta. Totun, que’s portè un espiar atentiu suu monde agropastorau qui l’environava, gobernat per la lei antica non escriuta qui apèran acerà « balentia ». Que’s publiquè los purmèrs romans e novèlas de cap a 1895. Que vivè dens lo sovier deu son parçan d’origina. Maridada en 1900, que s’installè a Roma on e’s morí lo 15 d’aost de 1936. Que s’ameritè d’obtiéner lo Prèmi Nobel de literatura en 1926, qui la hasó conéisher deu monde sancèr.
Que’m soi arrevirat aqueth tèxte en occitan de Gasconha per Nadau de 2016, au parat d’ua passejada condada dens las casamatas de Baiona dab las Gavidairas-Devisairas de l’Ofici de Torisma de la vila, mei particularament dab la Sofia Lefòrt, qui parla l’Italian.

Miquèu Barís

Purmèra partida

Los cinc hrairs Lobina, qui èran tots pastors, que se’n tornavan deu son cujalar, tà passar la nueit de Nadau en familha.
Qu’èra ua hèsta excepcionau entad eths, aquera annada, pr’amor la soa sòr unica que’s prometè, que’s fiançava ad un joen pro ric.
Adonc, com aquò e’s hè en Sardenha, lo nòvi que devè enviar un present a la soa nòvia, puish passar la hèsta dab era dens la soa famil-ha.
E los cinc hrairs que volèn har corona, entornejar la soa sòr, quan seré sonque per demostrar au cunhat de viéner que, se n’èran pas autant rics com eth, qu’èran a maugrat tot hòrts, valents, units entre eths com un grop de guerrièrs.
Qu’avèn enviat en abans lo son hrair lo mei petit, lo Felle, un bèth drollet de onze ans, deus grans uelhs doç, vestit de pelhòcs de lan com un petit Sent-Jan-lo-Baptista.

Que’s portava sus l’espatla ua biaça, e dens la biaça un biton de lèit que vienèn tot escaç de tuar e qui devè servir tau sopar.

Lo parçan qu’èra cobèrt de nèu, las casèras negras, emparadas a la montanha, que pareishèn dessenhadas sus un carton blanc, e la glèisa, sus un tèrraplen sostienut per arròcas, arronadas d’arbes cargats de nèu e de tarròcs de glaç, que pareishèn un d’aqueths edificis hantaumatics que dessenhavan los crums.
Tot qu’èra silenci : los estatjants que semblavan sepelits devath la nèu.
Sus la rota qui menhava a soa casa, lo Felle que trobè sonque, sus la nèu, las tralhas d’un pè de hemna, e que’s divertí de marchar dessús. Las tralhas que s’arrestavan tot escaç davant la cleda de hust de la cort que la soa familha e partatjava dab ua auta familha de pas-tors, enqüèra mei prauba qu’eths… Las duas casèras, ua de cada costat de la cort, que’s semblavan a duas sòrs ; de las chaminèjas que sortiva lo hum, de l’entrada que s’escapavan hius de lutz.
Lo Felle que shiulè tà anonciar la soa ar-ribada : e tot d’un còp, a la pòrta deu vesin, qu’apareishó ua gojatina, de la cara enrogida preu hred e deus uelhs estinglants de gai.
– Planvienut, Felle.
– Òh, Lià ! ce cridè eth tà’u rénder lo son salut, e que s’apressè de la pòrta per la quau e sortiva, adara, dab la claror, lo hum deu huec batalhèr deu larèr au miei de la cosina.

Dusau partida

A l’entorn deu larèr, las petitas sòrs de la Lià qu’èran assedudas. Tà las har tiéner tranquillas, la mei grana d’entre eras, es a díser la qui vienè après l’amiga deu Felle, que’us par-tatjava quauques grons d’arrasims secs e que cantorlejava ua cançoneta de circonstància : ua breçairòla preu Ninòt Jèsus.
– Qué çò qu’as aquí ? ce demandè la Lià, en tocant la biaça deu Felle. Ah, lo biton de lèit. E de mei la goja deu nòvi de la toa sòr qu’a dejà portat lo present. Que haratz ua grana hèsta, vosatis, ç’ajustè dab ua punta d’enveja ; mes que’s reprenó, e qu’anonciè dab un gai mali-ciós : e nosatis tanben !

En balas, lo Felle que’u demandè quina hèsta èra. La Lià que se’u barrè la pòrta suu nas, e eth que traversè la cort tà entrar a soa casa.
A soa casa, que s’i sentiva francament la hèsta : un perhum de torta au mèu cueita au horn, e bonicarias hèitas dab peths d’iranges e amètlas rostidas. Talament que lo Felle e co-mençava de nhaspar entre las dents, que se’u semblava crostiquejar dejà totas aqueras bonas causas, mes enqüèra estujadas.
La soa sòr, grana e prima, qu’èra dejà vestida de hèsta : dab lo casaber de brocat verd e la pelha negra e roja. A l’entorn de la soa cara palichòta, qu’avè un carrat de seda a flors. De mei, los sons escarpins qu’èran brocats e flocats d’ua gansa. Qu’aurén dit ua hada, mentre que la soa mair, tota vestida de negre pr’amor deu son recent veusatge, palichòta era tanben, mes de cara mei moreta, e dab un aire mei superbiós, qu’auré podut raperar la cara d’ua posoèra, shens la grana doçor deus sons uelhs qui’s semblavan aus deu Felle.
Eth, en medish temps, que’s tirava de la biaça lo biton de lèit, tot roge pr’amor que l’avèn tintat la codena dab la soa pròpia sang : e après se l’aver balhat a la soa mair, que voló véder çò que lo nòvi avè enviat com present. Òc, qu’èra mei gròs, lo present deu nòvi : quasiment un pòrc, mes lo qui s’avè portat eth, mei tenhèr e shens graisha, que devè estar mei gostós.
– Mes quina hèsta e pòden har los vesins, se n’an pas sonque quauques arrasims secs, quan am nosatis aqueras duas bestiassas a casa ? E la torta, e las bonicarias ? ce’s pensè lo Felle dab mesprètz, enqüèra indispausat pr’amor la Lià, après l’ac aver quasiment demandat, e l’avè barrat la pòrta suu nas.

Puish qu’arribèn los auts hrairs, en deishant dens la cosina, tota estruçada e netejada, las tralhas deus sons esclòps plens de nèu, e l’aulor deus bòscs. Qu’èran tots hòrts e bèths, dab los sons uelhs negres, la barba negra, lo son gilet sarrat com ua coirassa e, per dessús, la « mastrucca » (qu’es ua susvèsta en peth d’anhèth, negra, dab la lan, qui tien plan caut).

Tresau partida

Quan lo nòvi entrè, que’s quilhèn tots, a costat de la soa sòr, com tà har vertadèrament ua espècia de còs de guarda a l’entorn de la soa prima e delicata cara ; e non pas tant a l’esgard deu joen, qui èra enqüèra quasiment un dròlle, bon e temeruc, que per l’òmi qui l’acompanhava. Aqueth òmi qu’èra lo pairan deu nòvi. Vielh de mei de ueitanta ans, mes enqüèra dret e gualhard, vestit de tela e de velós com un gentilòmi medievau, dab las garramachas de lan sus las camas hremas, aqueth pairan qui, dens la soa joenessa, avè combatut per l’independéncia de l’Italia, que hasè aus cinc hrairs lo salut militar, puish que semblè passà’us en revista.

E que semblèn tots contents los uns deus auts.
Au vielh, que’u muishèn lo melhor endret, au cot deu huec. E lavetz, de tira, entre los botons lusents de la vèsta, que vedó tanben resplendir com un lugranòt la soa antica medalha de la valor militara. La nòvi que se’u versè de qué béver, puish que’n versè tanben au nòvi, e aceth, en prenent lo vèire, que se’u hiquè dens la man, a l’esconut, ua pèça d’aur.
Que se’u mercegè deus uelhs, puish a l’esconut tanben, que se n’anó har véder la pèça a la mair e a tots los sons hrairs, per òrdi d’atge, mentre que’us portava lo vèire plen.
Lo darrèr qu’estó lo Felle : e eth que temptè de’u préner la pèça, per jòc e curiosèr que s’enten. Mes era que sarrè lo punh, miaçanta : que s’auré meilèu balhat un uelh.
Lo vielh que lhevè lo vèire, desirant santat e bonaür a tots ; e tots que responón en còr.
Puish que’s hiquèn a devisar d’un biaish originau : es a díser en cantant. Lo vielh qu’èra un brave poèta d’esper, es a díser qu’improvisava las cantas ; e tanben lo hrair ainat de la nòvia que sabè hà’n autant.
Ad eths dus, qu’improvisèn adonc ua cantèra, sus motius gaujós de circonstància ; e los auts qu’escotavan, que responèn en còr, e que trucavan de mans.
Dehòra, las campanas que tringuèn, anonciant la missa.

Quatau partida

Qu’èra lo moment de començar de pre-parar lo sopar. La mair, ajudada deu Felle, que copè las cueishas deus dus bitons de lèit e que las en·hiquè sus tres longas astas qui tienè d’ua man hrema a tèrra.
– La quatau, que la portaràs com present aus nòstes vesins, ce disó au Felle, qu’an lo dret eths tanben de profieitar de la hèsta.
Tot content, lo Felle que’s prenó per la cama la bèra cueisha grassa, e que sortí dens la cort.
La nueit qu’èra hreda mes calma, e tot d’un còp que’us semblava que lo parçan e s’èra deishudat, dens aquera claror fantastica de nèu, pr’amor, en mei deu tringar de las campanas, que s’entenèn cants e crits de gai.
Dens la casèra deus vesins, au contra, adara, tots que’s caravan : de mei, las droletas, acoconhadas a l’entorn deu larèr, que semblavan adromidas, esperant totun enqüèra, en sau-nei, un present meravilhós.
A l’entrada deu Felle, que fremín, qu’es-pièn la cueisha deu biton de lèit qui brandiva de cí de là, com un encensor, mes ne parlavan pas : non, n’èra pas lo present qu’esperavan. Entertant, la Lià qu’èra devarada en córrer de la crampeta de dessús : que’s prenó lo present shens arremerciar e, a las questions deu Felle, que responó dab agaçament :

– Mamà que’s sent mau… e papà qu’es anat crompar ua bèra causa. Vè-i te’n !
E que se’n tornè, pensatiu, a soa casa. Aquí, ne i avè pas nat mistèri ni nada dolor : tot qu’èra vita, moviment e gai. James un Nadau n’èra estat autan bèth, medish quan lo son pair e vivè enqüèra ! Mes lo Felle que’s sentiva au hons d’eth un chic tristonet, en pensant a la hèsta estranha de la casèra deus vesins.
Aus tres còps de la missa, lo pairan deu nòvi que’s truquè dab lo baston sus la pèira deu larèr.
– Ò, dròlles, anem, qu’i vam !
E tots que’s lhevèn per anar tà missa. A casa ne damorava pas sonque la mair, per velhar las astas qui viravan lentament davant lo huec per har plan rostir la carn deu biton de lèit.
Adonc los hilhs, los nòvis, e lo pairan qui semblava menhar la tropa, que se n’anavan a la glèisa.

La nèu qu’estupava lo brut deus sons pas : auburis cobèrts de màntols que sortivan de pertot, lo carelh a la man, dessenhant a l’entorn ombras e clarors fantasticas. Que s’escambia-van saluts, que trucavan a las pòrtas barradas, per s’aperar tots a la missa.

Cincau partida

Lo Felle que caminava com dens un saunei. E n’avè pas hred !… De hèit, los arbes blancs, a l’entorn de la glèisa, que’u semblavan ametlèrs eslorits. Que’s sentiva dens un saunei, devath la soa vèsta de lan, au caut e urós com un anheron au só de mai. Lo son peu, fresc de l’aire de nèu, que’u semblava estar d’èrba. Que pensava a las bonas causas qui minjaré au tor-nar de la missa, dens lo son ostau cauhat, e se raperant que lo Jèsus, au contra, e devè vàder dens ua establa hreda, nud e dejun, que’u vienè l’enveja de’u plànher, de’u cobrir deus sons vestits, de se’u menhar a casa.

Dens la glèisa, l’illusion de la prima que contunhava : l’autar qu’èra ondrat d’arrams d’arbustes de la fruta roja, de mirta e de laurèr : las candelas que lusivan capvath lo huelhatge e la soa ombra que’s dessenhava sus las parets com sus las muralhas d’un casau.
Dens ua capèra, que’s quilhava lo presep, com ua montanha de sucre vestida de mossa. Los Reis Magues que devaravan prudentament un sendèr escalabrós, e ua estela codiva d’aur que’us illuminava lo camin.
Tot qu’èra bèth, tot qu’èra lutz e gai. Los Reis poderós que devaravan deu son tròne tà portar en present l’amor e la riquessa au hilh deus praubes, au Jèsus vadut dens ua establa. Los lugrans que’us guidavan ; la sang deu Crist, mòrt après preu bonaür deus òmis, que plavè suus arberòts e que hasè possar las arròsas ; que plavè suus arbes tà har madurar las frutas.

Atau qu’ac avè ensenhat la mair au Felle, e atau qu’èra.
– Glòria, glòria, ce cantavan los prèstes sus l’autar.
E lo pòple que responè :
– Glòria a Diu au mei haut deu cèu. E patz sus la tèrra aus òmis de bona volontat.

Lo Felle que cantava eth tanben, e que sentiva que lo gai qui e’u plenhava lo còr èra lo mei bèth present que lo Jèsus e l’enviava.
A la sortida de la glèisa, que’s sentí un chic lo hred, pr’amor qu’èra tostemps damorat de jolhs suu peirat nud, mes lo son gai ne diminuiva pas, e mei qu’aumentava. De sentir l’aulor de rostit qui sortiva deus ostaus, qu’aubriva lo nas com un canhòt ahamiat. E que’s hiquè a córrer tà arribar a temps per s’ajudar la mair tà méter la taula preu sopar. Mes tot qu’èra dejà prèst. La mair qu’avè pausat ua tavalha de lin, per tèrra, sus un tapís de junc, e d’auts tapís a l’entorn. E, segon l’usatge ancian, qu’avè hicat dehòra, devath l’emban de la cort, ua assieta de carn e ua toca de vin cueit on banhavan tròçs de pèths d’irange, tà que l’amna de l’espós, se james tornava dens aqueste monde, avossi de qué s’assadorar.

Sheisau partida

Lo Felle qu’anè véder : que placè l’assieta e la toca mei haut, sus un pitrau de l’emban, tà que los cans barruècs n’i toquèssin pas. Puish que se n’anó enqüèra de cap a la casèra deus vesins. Que s’i vedè tostemps lutz a la frinèsta, mes tot qu’èra silenciós ; lo pair ne devè pas estar tornat dab lo present misteriós.
Lo Felle que rentrè a soa casa, e que prenó ua part activa au sopar. Au miei de la taula, que’s quilhava ua torreta de pans ronds e lusents qui semblavan d’evòri : cada convidat que s’avançava de quan en quan e que se’n tirava un ad eth. E tanben lo rostit, trencat a gròssas lescas, qu’èra dispausat dens quauques salèrs de bòi e de tèrra : e cadun que’s serviva eth medish, a volontat.
Lo Felle, assedut a costat de la soa mair, qu’avè pres davant eth tot un plat sonque tad eth, e que minjava shens har cas d’arren de mei : a travèrs lo croishiment de la codena rostida deu biton de lèit, los discors deus vielhs que’u semblavan luenh e ne l’interessavan pas mei.
Quan arribè sus la taula la torta jauna e cauta com lo só, e a l’entorn las bonicarias en fòrma de còrs, d’ausèths, de frutas e de flors, que’s sentí s’esvanir : que barrè los uelhs e que s’emparè sus l’espatla de la mair. Era que credó que plorava, quan arridè de plaser.

Mes quan estó assadorat e que’s sentí lo besonh de bolegar, que tornè pensar aus sons vesins de casèra : çò que devienèn ? E lo pair èra tornat dab lo present ?
Ua curiositat invencibla que’u possè de sortir enqüèra sus la cort, de s’aprochar e d’espiar. De mei, lo batenòt qu’èra enterobèrt : dens la cosina, las drolletas qu’èran enqüèra au cot deu huec, e lo pair, arribat tard mes enqüèra a temps, que rostiva a l’asta la cueisha deu biton de lèit deus vesins de casèra.
Mes lo present crompat per eth, lo pair, on èra ?
– Anem, vien, e monta per véder, ce hasó l’òmi, endevinant la soa pensada.
Lo Felle qu’entrè, que pugè l’escalieron de hust, e dens la crampeta deu haut, que vedó la mair de la Lià, assomelhada dens lo lheit de bòi, e la Lià de jolhs de cap ad ua paèra.
E dens la paèra, au miei de panèths cauds, que i avè un ninon navèth vadut, un beròi drollòt ròse, dab duas frisetas suu temp e los uelhs dejà obèrts.
– Qu’es lo nòste purmèr hrairòt, ce marmusè la Lià. Lo men pair que l’a crompat suu còp de mieja nueit, mentre que las campanas tringavan lo « Glorià ». Los sons òs, adonc, ne’s desjunharàn pas james, e que’us trobaràn intactes, lo jorn deu Jutjament Darrèr. Aquí lo present que lo Jèsus e ns’a hèit a nueit.

Posted in

Laissez un commentaire

Vous devez être connectés afin de publier un commentaire.