Lo Pastís-Borit (pèça de teatre)

Pastis.jpg

Guilhem

Et ce n’est qu’en toi, Terre calomniée E n’ei pas que en tu, Tèrra calomniada
Qu’espèrent aujourd’hui ceux qui t’ont reniée… Qu’espèran uei los qui t’an arrenegada

Et tu nous sauveras des abîmes où tombe E que nos sauvaràs deus periders on cad
Tout peuple qui t’oublie ou rit de tes leçons Tot pòble qui’t desbromba o arrid de las tuas leçons
Car tu ne voudras point n’être plus qu’une tombe Per’mor ne vorràs pas n’estar mei qu’ua tomba
O mère des soldats et mère des moissons. O mair deus soldats e mair de las seguèras.

François Fabié Francés Fabié

(La Bonne Terre, Lemene, éditeur 1894) (La Bonne Terre, Lemene, editor 1894)

PERSONATGES :

MARIETA : meitadèra, veuda ;
FREDERIC : hilh de Marieta ;
VIÈVA : borgesa paisana ;
BERNAT : lo son òmi ;
MIÒTTA : la hilha ;
PLUMARÒC : mochordin ric ;
BISCORET : cineasta mochordin.

La scèna que’s passa au temps d’ara, en la region de l’Armanhac, de Plasença de Gers a las termièras de la Bigòrra e deu Bearn.

Lo Pastís-Borit

PURMÈR ACTE

Ua cosina gascona. A la dreta, au purmèr plan, un brèç dab lo son aubanèu. Ua taula, cadèiras, …

SCÈNA PURMÈRA

MARIETA que cantareja ua sonsaina en brocar au ras deu brèç.
« Nina, nina, Catalina, lo papà qu’ei a la vinha, la mamà que lava la pelheta, la coheta, la mamà que lava la pelheta e lo hautar ».

FREDERIC que pòrta un braçat de lenha
Ací, qu’avetz las asclas, mamà, entà har borir lo metau.

MARIETA
Que va plan. Aiga de la hont tanben, tè, qu’aurí besonh. Aqueras praubas mongetas ne vòlen pas còser dab la deu putz.

FREDERIC
Hò, lo bèth ahar… Qu’i vau anar d’ua corruda entertant que los bueus acaban de vueitar l’arrastelièr.

MARIETA
Qu’avanças de dessocar la marriga ? Que s’ei arrengada ?

FREDERIC
Com la brasa… Que’n soi au pomèr.

MARIETA
Ua beròja pèça, la marriga ; e graniva donc… S’avès vist quin bèth bladar quan lo ton pair que partí a la guèrra… Ne m’ac desbrombarèi pas jamei… Que carcavan la darrèra carca de garbas quan las campanas…
… se botèn a sonar. Lo praube d’eth, … en devarar deu son car, que’m balhà l’agulhada : « Tè, torna-te’n, ce’m disó, adara qu’ès la boèra », e que se n’anà har un torn capvath tots los camps de la bòrda, peu darrèr còp…

FREDERIC
Mamà…

MARIETA
Òh, ne’t n’èi pas parlat sovent de tot aquò. Entà qué ? Qu’èratz tots petits, tu e la toa sòr.
Que’m disí : Si pòts tiéner la bòrda dinc a que sian grans… Ah, be m’aleugí los braç e lo còr quan podós préner las manègas. Que’n sui tan fièra de’t véder atencionat com lo ton pair a las causas de la tèrra…

FREDERIC
Un còp èra, per aquò, quan lo tribalh me prenè lo dessus, ne m’auré pas calut plan pregar entà’m har partir a la vila. Mes adara qu’ei fenit…

MARIETA
Tostemps tot sol, tanben…

FREDERIC
Hò, lo tribalh qu’ei un bon companhon.

MARIETA
Arren que podè’i dar ordi.

FREDERIC
Mei que n’i a, mei que’n hèn. Los jorns que’m semblan tostemps tròp corts. Deu moment que la bòrda nos demora…

MARIETA
Lo Bernat ne cercarà pas digun mei, vèn…

FREDERIC
Sonque s’èra forçat de véner a pr’amor deus deutes…

MARIETA
Se volè escotar la Vièva, que i a beròja pausa qu’aurén eishamiat en quauqua vila, sustot se trobavan un partit drin mossurén entà la Miòtta…

FREDERIC
Un partit entà la Miòtta ? E credetz qu’agin pensat a maridar-la ?

MARIETA, tota a la soa pensada
Ah, aqueras vilas. La toa malurosa sòr be s’i ei deishada gahar, après tant d’autes, com un parpalhòu en ua candela. Ah, perqué ne m’escotava pas… S’estosse maridada ací dab un tribalhaire de tèrra. Mes nani : un mecanician, ua casqueta, e franchimandejar, aquò que las enluserna totas au dia de uei. Un maishant òmi n’èra pas, segur… Mes briga de santat … Ací, per tan apenats que sian, la tèrra qu’en.horteish la sang deu monde. L’usina, era, n’a pas pietat deus malaudiós. En dus ans, qu’estó plegat. E era, la malurosa, que m’arribè ací quauques jorns après entà har vàder, abans de morir, aqueste praube amigòt… Tè, qu’arrides, qu’arrides aus ànjols…

SCÈNA II

MIÒTTA qu’entra per lo hons, a l’esquèrra
Adishatz ! N’ei pas malaut lo petit ?
Lo Frederic que pren ua selha e que se’n va

MARIETA
Non, Diu mercés, n’ei pas malaut lo ton hilhòu. Un beròi dromilhonet que hè ; e com dus pècs, aquiu, lo son pairin e la soa mameta que l’espiavam a arríser…

MIÒTTA
Òh, se n’ei pas qu’aquò… En aqueth prètzhèit, ací qu’avetz un aute obrèra…

MARIETA que’s lheva
E ben, que’t gahi au mot. Bota’t aquiu ; quan se desvelhi, que’s poirà miralhar dens los uelhs esberits de la soa mairina…

MIÒTTA
Òc quiò, un bèth recapt, tè… S’èra rica enqüèra…

MARIETA
La riquessa, la bona riquessa, qu’ei la deu còr.

MIÒTTA
Be volerí, lavetz, estar la vòsta eretèra…

MARIETA cuentada a netejar lo dehens
Ne disem pas mei peguessas, tè… N’ei pas dab batalèras que hèn de bona sopa.
Lo Frederic que torna portant la selha.
Ah, ací l’aiga. Mercés, valent.

MIÒTTA au Frederic que va sortir
Frederic…

FREDERIC
M…madamisèla ?

MIÒTTA que’s lhèva
Com as dit ? Madamisèla… E la Miòtta, lavetz, qu’ei devenguda… E l’as trobada negada a la hont o qué ?

FREDERIC
La Miòtta qu’a dètz-e-sèt ans… qu’ei maridadera…

MIÒTTA clinada tau brèç
Òh, lo maishant pairin qui as-tu, praube amigòt.
(Que’s torna lhevar)
Maridadera ! Aquiu, cric, crac, un torn de clau. Au solèr, lo vielhotèr, fenit çò de passat… L’arríser, las cansons, las corrudas capvath los camps au miei deu sorelh, de l’aire blu e de las flors… jòcs de dròlles, passat de mòda tot aquò. Peguessas, las pensadas amistosas trescadas desempuish quatorze mes per la mameta, lo pairin e la mairina autorn deu brèç d’aqueste praubinon… Dètz-e-sèt ans… Maridadera… Autan díser ua estrangèra, qué…

FREDERIC
Estrangèra ! … Non, jamei ací ne seràs ua estrangèra, qu’ac sabes plan… Mes digun ne pòt arren a d’aqueras causas, n’èm pas mèstes de la vita…
(Que sòrt)

MIÒTTA
Qu’ei vertat aquò, Marieta… n’èm pas mèstes de la vita ? Com avè l’aire tot empensat lo Frederic, en ac díser… Perqué a volut hà’m pena ?

MARIETA tostemps cuentada
Volut ? Pensa donc … N’a pas hèit exprès, vèn.

MIÒTTA
Quaucom qu’a, per aquò. Sonque estosse pr’amor de la tortèra ! …
(Gèste de la Marieta.)
La tortèra, sabetz… Que’u vedom lo còr a pataquejar a truvèrs de las plumas quan lo Frederic la me portè un d’aquestes jorns, tota eishentada… Be l’ei jo suenhada dens la caujòla. Ne volè pas perucar lo minjar sonque sus la mia man. E que m’espiava d’un aire tan malurós que, ger ser, a l’entrada de la nueit que l’ei dat la volada capvath lo casau. Lo Frederic qu’aurà vist la caujòla vueita e l’aurà sabut mau. A eth rason de me’n voler entad aquò ? Pr’amor d’ua tortèra ahutada ne serem pas mei com hrair e sòr ?

MARIETA
La tortèra rai. Mes qu’ètz grands adara, lo Frederic e tu ; dab lo temps, las causas que cambian.

MIÒTTA
Las causas ? Quinas cuasas ? La mamà que’m ditz parièr.
(Que s’enten la votz de Vièva qu’apèra : Miòtta… Miòtta…).
Tè, que m’apèra. Dinc a totara, se’m pòdi escapar.
(Que sòrt).

MARIETA
B’ei ua beròja causa la joenessa…

SCÈNA III

BERNAT qu’entra equipat en pescaire
Adishatz, Marieta.

MARIETA
Adiu Bernat. E vatz véder se podetz gahar quauques cabòts ?

BERNAT
Oc, be, a la volanta… Quauquas moscas, la, si aquò ne ve destorba pas.

MARIETA
Datz-lo, datz-lo, ne las estauviatz pas : ne’m hèn pas hrèita.

BERNAT
Uei, dab aqueste petit vent de montanha, e empericlat com ei lo temps…

MARIETA
Empericlat ?

BERNAT
Chò, chò, cadun qu’ac sap. Lo noste baromètre ne marca pas bèth temps.

MARIETA
Que devara ?

BERNAT
Non, que m… èu…
(La petita escoba gaha-mosca pren un drin bruscament contact dab la figura de la Vièva qui entrava)

VIÈVA
Aïe ! Gran mauagit !

BERNAT, confús, sinon marrit, a despart
Açò que mancava tà fenir la hèsta…
(La Marieta que jeta un còp d’uelh au brèç e que sòrt per la dreta)

VIÈVA
Esborniada que m’a, aqueth tumahustas, esborniada !
(Que’s tampona l’uelh)
Pausa aqueth balejon…
Mes que regavas har per aquesta cosina, dab un balejon aus dits ?
(Que va a un petit miralh trucotejà’s lo peu e espiar l’uelh accidentat)

BERNAT
Tè que gahavi quauquas moscas entà anar pescar…

VIÈVA
Que gahava moscas ! … L’entenetz ? … Com los dròlles, péger que los dròlles. Ah… be soi jo campada dab aqueth… dab aqueth… ne sèi pas com ac cau aperar, jo, aquò…

BERNAT
Chò, chò, ne gahis pas malícia.

VIÈVA
Entà d’arren, non vau, entà d’arren… ça-i véder
(Lo Bernat ne muda pas)
Ca-i espiar, que’t disi.

BERNAT (que s’acèrca)
Vedes plan, que vali un còp o l’aute entà quaucom.

VIÈVA (hauçant las espatlas)
Pff ! Espia…
(Dab las duas mans, que s’escarta las perpèras de l’uelh tocat)
Ne i a pas nada velania (prova) ?

BERNAT
Ne sèi pas véder arren.

VIÈVA
Boha…
(Lo Bernat que boha)
N’as pas fumat ? Aquò nos mancava. Pescaire, fumaire, nada ingeniositat taus ahars ! Com se cau estonar, après, que las mei bonas maisons s’endarrerèssin. Ah, lo praube defunt Bortomiu v’empleguè plan la pausa !

BERNAT
Quin Bortomiu ?

VIÈVA
Tè, lo noste maridatgèr ! Hò, a l’enténer, que’m plaçavi plan, ací. Un ahar, praubes…per la mia legitima (dòt)… E que son rics, au ras d’ua rota, terras com grèish, e aquò, e aquò… Los de noste ? Qu’aven tostemps paur que’s des.hasosse. Lo praube monde… Que credèn de gahar lo lop per la coda… Per aquò, los partits ne’m mancavan pas. Un gendarma, tè…

BERNAT
Ah, òc, un gendarma e tu qu’auretz hèit lo parelh.

VIÈVA
E adara, qu’aurem la retirada.

BERNAT
E jo, la tranquillitat.

VIÈVA
Hò, tu, arren non te tiraré deu pas ; estar tranquilles, qu’ei víver aquò ?

BERNAT
Qu’ei víver, de voler paréisher mei que non son, de voler har rampèu a mossuralha, de non pas saber damorar paisans ? Que m’auré hèit a jo, de tornar seguir lo parelh…
… Dab un vailetòt e quauque jornalèr, qu’aurem podut har anar lo ben com los nostes ancians. N’ei pas un desaunor de portar esclòps.

VIÈVA
Que l’aurés avut aqueth coratge de véder la toa hemna partir capvath los camps, com ua bordalèra…

BERNAT
S’èram capvath los camps, ne’s pelejarem pas ací com dus perrequèrs.

VIÈVA
Ne t’aurés pas hèit arren de véder la toa hemna anà’n com las de per ací, shens poder tiéner lo son reng…

BERNAT
Las de per ací que’n van pro beròi, benlhèu tròp ; mes que s’ac ganhan ; n’an pas paur d’amarà’s de hanga e si pòrtan capèths, au mens que s’u pagan…

VIÈVA
N’aurem pas hèit pèrder arren a digun…

BERNAT
Òc hò. En s’endeutar dinc au còth. Mei que vam, mei que ns’enfonsam. Si n’èra pas la dròlla, tè, que veneri tot e que me n’anari vailet…

VIÈVA
Un beròi vailet…

BERNAT
Ua beròja dauna ! Tiéner lo son reng …Paréisher. Voler har com las hemnas deus emplegats.

VIÈVA
E de las bonas maisons, òc.

BERNAT
Las bonas maisons que prosperan e que s’entretegan peu trivalh, l’esparnha e la tienguda aunèsta deu monde. Tot çò de mei, n’ei que gloriòla e peguèr. A voler paréisher « distingats », que feneishen quasi tostemps per estar acabaires (despensièrs).

VIÈVA
Acab…

BERNAT
Òc vé, acabaires.

VIÈVA
Bernat ! …

BERNAT
Vièva ! …

VIÈVA, trucant dab lo pè
Ne voi pas que m’apèris Vièva ! Lo men nom qu’ei Geneviève. Ne t’i èi pas podut botar completament au soc. Qu’ei malurós, totun… Mes tanben, que’n cau tirar d’aquò ?

BERNAT
Chò, chò…

VIÈVA
Vè-te’n pescar, vèn. Que’m harés vàder craba.

BERNAT, que se’n va tà la pòrta
Hè donc, entà’t desencrabar…

VIÈVA
Los nervis que’m dan au-dessus ! … Vè-te’n !! …
(Lo Bernat que s’escapa)

SCÈNA IV

VIÈVA, sola
Se’s pòt enténer causas atau…
(Qu’examina lo son uelh au miralh)
Ne pensi pas que sia arren… Quins èstes aqueths òmis. Ne serem pas las hemnas, si ne’us sàpim pas tiéner de tòla (har cap). Ei grossièr aquò ! Hà’m tribalhar la tèrra, a jo ! Qu’aurí tà plan sabut tiéner lo dehens e recéber, e tot. En vau la pena, ben… Tanpòc ua autò ! Nani, pas sonque un tròç d’autò. N’ei pas ua honta ? Si enqüèra podevam escàder un gendre ric, ne seré pas tot perdut. Dab paciéncia, que fenirí plan per balhar un drin de vernis au Bernat.
(Qu’apercep Plumaròc).
Tè, que vien har aqueste ?

PLUMARÒC
Plan lo bon dia, Dauna, e com va la bòta ? …

VIÈVA
Plan, mercés, Mossur Plumaròc.

PLUMARÒC
Hò, mossurs com jo…

VIÈVA
Que si, que si. Que’vs vedi tostemps dab lo gran monde…

PLUMARÒC
Òh, sabetz, lo mestièr que s’ac vau. Quan son dehens los ahars…

VIÈVA
A qui ac disetz…

PLUMARÒC
Que cau fretà’s chic o hèra a la mossuralha : avocats, avoats, notaris, qué sèi jo…

VIÈVA
Excusatz se’vs recebi ací, a la cosina de la bòrda… Prenetz ua cadèira au mens.

PLUMARÒC
Mercés. E tant qu’èm tot sols, que’vs volerí parlar d’un ahar…

VIÈVA
La renta, pensi…

PLUMARÒC
En efèit, lo tèrme qu’ei escadut…

VIÈVA
E nosautes tanben, là. Ne poiretz pas aténder quauques jorns…

PLUMARÒC
La rente rai. Tot aquò s’adobaré se volètz maridar la damisèla…

VIÈVA
Òh, ne pressa pas…

PLUMARÒC
Qu’aurí un partit…

VIÈVA
Plan ?

PLUMARÒC
Heu… dens lo men genre.

VIÈVA
Ah ! …

PLUMARÒC
Qué , « Ah ! » …

VIÈVA
Òh, arren, arren ; qu’auré lo dequé, tanben ?

PLUMARÒC
Ric ? A non pas saber que har deus sòus…

VIÈVA
E ben, qu’a bona sòrta.

PLUMARÒC
Que s’i escad en tot.

VIÈVA
E que’s vau maridar ?

PLUMARÒC
Que hè ua peguessa benlhèu ?

VIÈVA
Ne disi pas aquò ! Au contra… Quin plaser i auré d’amassar ua fortuna si n’an pas ua hemna entà despensar-la ?

PLUMARÒC
Aquò rai. Mes qu’ei plen de tot la… Tostemps apielar, tostemps apielar… Un temps que va mes quan arriba un cèrt atge…

VIÈVA
Ah, ne seré pas…

PLUMARÒC
Joen ? Òh, qu’a lo som deu cap arrasat, ben… A part aquò sabetz, hòrt com un brau, un estomac de hèr e garras de chivau…

VIÈVA
E los sentiments ? La dròlla qu’a sentiments delicats… Qu’a bon còr, au mens ?

PLUMARÒC
Lo còr, se l’a solide ? A prauba de vos, com un ercules ! Per hèit de joentut, au dia de uei, joens e rics ne’s ved pas guaire, o lavetz que i a quaucom…

VIÈVA
E aquiu i a pas arren ? Sonque d’estar drin madur… ?

PLUMARÒC
Arren !, Madur ? Bò, bò, lo bèth atge… veiratz. Ne’m parlitz pas d’un òmi tròp joen entà miar la barca. E d’un còp drin aprestat…

VIÈVA
N’ei pas tròp grossièr, au mens ?

PLUMARÒC
Nani, nani. Vedetz, lo qui sap vàder ric n’ei pas nada bèstia.

VIÈVA
Ne disi pas lo contrari. Totun, la nosta Miòtta qu’ei fina, plan ensenhada, musiciana…

PLUMARÒC
E ben, qui fot… Totas aqueras colhonadas que’u serviran de legitime. E plan fièra que serà.

VIÈVA
Ne sèi pas…

PLUMARÒC
Bò, bò, bò, deishatz-me har, qu’èi l’abitud deus ahars, sabetz. Que n’èi arrengat de mei entricamalhats qu’aqueste. S’ac voletz, l’un ric e drin hèit…

VIÈVA
E quasi-hèit ?

PLUMARÒC
Botem… L’un ric e quasi-hèit, l’aute joena e drin damisèla, vam ensajar si’us podem apatracar.

VIÈVA
Apa…

PLUMARÒC
… tracar, òc be. Hò, sabetz, ne hàcitz pas atencion au men parlar : los mots, jo, ne los me sèi pas trigar… Qu’ei com los billets de mila : que m’us amassi, que vienin d’on vienen. Lo tot qu’ei de se’n enténer. E donc, se’vs va, doman, qu’ei dimenge, que l’auratz ací, lo vrèspe. Parlatz-ne au vòste òmi.

VIÈVA
E la dròlla ?

PLUMARÒC
Òh, se voletz… Mes que’u pòt har, a la gojata, per tant que posqui daunejar. E que poirà, que v’ac prometi.

VIÈVA
Enfin…

PLUMARÒC
N’ànitz pas cinquantejar. Ne marcandegitz pas mei. Paratz la man, aquiu.
(Que truca dehens com los maquinhons.)
L’ahar qu’ei hèit : venut, venut. Ne me’n haratz pas l’arcast. E ne’s parlarà pas mei de las vint mila liuras que’m devetz aquiu. Que veiratz, ocasions com aquesta, ne las cau pas deishar escapar. Anem, hètz plan. Dinc a doman.
(Que sòrt)

SCÈNA V

VIÈVA, sola
Díser que’m trobavi lo Bernard grossièr ! Aquò que n’ei un escantilh… Quin partit que’m va presentar entà la Miòtta ! Enfin, vèiram…

MARIETA qu’entra
Qu’ei partit, aqueth cura-establas ?

VIÈVA
Perqué e l’apèras atau, Marieta ?

MARIETA tostemps cuentada
Perqué ? Cada còp qui vien a d’aquesta sason que me’u cau miar un par a la hera. En passar, n’a…
… pas mancat de’m demandar si las borretas (bimas, vetèras) qu’èran en estat.

VIÈVA
Aqueste còp, n’ei pas tròp pressat, au mens entà d’aquò. A perpaus, aquiu, que’vs vau enqüèra importunar, mes doman vrèspe ua persona que deu viéner e n’ei pas donc arren, nada còca. Se’m podevatz har un pastis-borit ? Que’us i escadetz tan plan…

MARIETA
E ben, que vau anar har un torn aus nidèrs, véder si tròbi quauque ueu, e que m’i boti de tira.

VIÈVA
Ah… prauba Marieta… que vaderem shens vos… Urosament la Miòtta que serà batlèu maridadera…

MARIETA
Bona sia l’òra. Lo Bon Diu volhi que’n tròbi un au son pè. Que la m’enviaratz, entà’vs pregar ? Entà har atencion au petit…

VIÈVA
Entenut. E d’un mercés, tot aquò que n’auratz…
(Que sòrt)

MARIETA sola
Quaucom que’s cosina… Aqueth Plumaròc qui sòrt d’ací, e la visita de doman, e lo pastís-borit…
(Que cambia de ton)
Òh, e haria, ne sèi pas si me’n damora, tè.

BISCORET qu’entra, dab un anar de torista
Pardon, Madame.
(Que’s presenta)
Jean de Labisque, cinéaste.

MARIETA
Cin…

BISCORET
Cinéaste, oui Madame, pour vous servir.
(La Marieta qu’avança ua cadèira)
Merci beaucoup. Je suis énormément pressé… Time is money… Vous ne connaissez pas l’anglais ? Moi je parle un peu toutes les langues ; vous savez, dans notre métier… un métier superbe, passionnant. Vous semblez saisir difficilement. Se habla español ? E donc, que parlatz patuès ?

MARIETA
Lo Biscoret ! Lo Janon de Biscoret…

BISCORET
Eh ?
(Que l’espia dab atencion)
La Marieta ! Açò que n’ei un hazard. Ah quina tròba tà ua scèna de cinèma ! Lo Biscoret, la Marieta… B’ei luenh tot aquò… Lo beròi temps, l’escòla, la purmèra comunion… E te’n brembas ?

MARIETA
Si me’n brembi ! Be n’èras sabenau (sabentòt) e cartò-hollo…

BISCORET
Ne m’a pas passat, nani…

MARIETA
Tostemps prèst a har quauque gaunha… mes bon còr e bravolòt… un còp…

BISCORET
Hò, la tanada que balhèi a… a d’aqueth gran gimbèrla de… de… ajudatz-me ad ac díser…

MARIETA
Lo Plumaròc ?

BISCORET
Quiò, lo Plumaròc… emper de t’aver hèit ne sèi pas quina misèria… n’èras pas plan herotja, d’aqueth temps Marieta.

MARIETA
Com disen : ni piga, ni ausèth.

BISCORET
Esvridonha (esberida ?), gracioseta pr’aquò …E cantar ? com un rossinhòu… E se’n sabès rondèus e cansons de bèth-temps-a !

MARIETA
Que m’a plan passat…

BISCORET
La votz que’s perd, daubuns còps…

MARIETA
Ne cau pas solament la votz entà cantar. L’ivèrn…
… nat ausèth ne s’enten… Entà jo, qu’ei l’ivèrn, praube Biscoret, sonque quauque còp, en jumpar aqueste anjolòt…

BISCORET
Escusatz, au mens, ne savèvi pas…

MARIETA
L’òmi a la guèrra, lo gendre a Paris, la hilha en jacilla… Açò que’m demora sonque, e lo Frederic, qui va suus vint-e-tres ans : un boèr deus cranós, shens vantariòla. La bòrda qu’ei en de bonas mans ; mes autanplan d’eth tanben que soi drin inquièta quauques jorns a…

BISCORET
Seré pas malaut ?

MARIETA
Malaudia de joenessa… Ne tua pas, mes que’us ne hè véder daubuns còps, aus qui son tocats. N’i ètz pas passat ? Jamei ?

BISCORET
Ah, que voletz díser…
(Qu’arrid)
Non diable a l’un ! Ne m’a pas vagat… Qu’ei tastat a tot o a pus près, sonque au maridatge. Soi pas un ausèth de caujòla… Las morenas a las camas. Tostemps córrer… Tots los mestièrs e lo torn deu monde… Adara cinèma, dinc au torn de cap seguent… Quan i a n’èri pas vienut au país. Lo hazard que m’a hèit estancar ací. Qu’èri entrat tà’vs demandar de’m deishar fotografiar aquesta beròja maison regda originau… Qu’èm en cèrcas de decòrs e de personatges entà montar un filme gascon : la Belina » deu Miquèu de Camelat.

MIÒTTA qu’entra
Ne’vs destorbi pas ?
(Que s’inclina devant Biscoret e que’s va assèder au ras deu brèç)

BISCORET qu’orbeish de grans uelhs, com siderat per aquera aparicion
Oòòh ! …
(Estrambordat, a despart 🙂
La Belina !! … quina tròba…
(A Marieta 🙂
Vienetz, vienetz.
(Que l’entraina dinc a la pòrta puish, se ravisant 🙂
Atendetz…
(Que pren lo son Kodak e que’s hica en posicion de fotografiar a la Miòtta ; acera, un drin… espaurida, qu’espia a la Marieta qui u hè signa de non pas mudà’s. A lavetz, la Miòtta que sorritz, rassegurada e divertida).
Oòòh ! … se’s podèva…
(A Marieta, au ras de la pòrta 🙂
Vienetz, vienetz, que vam essajar d’ordenar tot aquò !
(Qu’entraina la Marieta, que sòrt, gesticulant, dab estrambòrd)

SCÈNA VI

MIÒTTA, sola, puish FREDERIC
Que jumpa maquinaument lo petit en cantar e saunejar.
« Nina, nina, Catalina… » Perqué m’a aperada Mademisèla… « Lo papà qu’ei a la vinha… » La tortèra, los dètz-e-sèt ans… qu’i deu aver aute causa… « la mamà que lava la pelheta, la coheta… » e la mamà après la visita deu Plumaròc qu’èra tota estoretada. Que’m volè díser quaucom, segur, mes que s’ei botada a plorar… E aqueth fotografe mei esvariat… que vau díser tot aquò… « La mamà que lava la pelheta e lo hautar ».
(Que jumpa mei a plaser e que feneish per s’adromir en marmusar 🙂
Frederic…

FREDERIC Qu’ei entrat sus las darrèras mesuras de la sonsaina. Qu’avança timidament e que ditz a mieja votz :
Miòtta… N’enten pas… Que sauneja…
Que ved que ne respon pas, que s’en·hardeish e que liura lo secret deu son saunei :
Miòtta… Qu’ei atau que t’aví saunejada :
Au ras d’un brèç, semblada en un flòc blanc, d’on sòrt
Tot embaumat deu men secret de la toa pensada,
Un eishami d’abelhas d’aur.

Sauneja, canta, hè lutz au jorn dab lo ton sorríser…
Desencruma los uelhs deus qui t’aprocharàn :
Urós lo brèç – perqué m’esmau tant de t’ac díser ? –
Lo brèç que jumparà ta man.

Urosas las sasons qui’s veiràn miralhadas
En lo ton còr : lo printemps florit sus l’avarchèr (broc blanc)
L’estiu graüt, l’abòr frutiu e la nevada
Quan Nadau canta au vielh campanèr,

Urós lo braç valent qui saurà manténguer
Auprès de tu l’aisença e l’aunor de l’ostau,
Leugèra que’u serà tostemps – vénguer com vénguer –
La pena qui poiré costà’u

Perdona au qui saunejè, de l’auba a l’escurada,
L’agulhada a la man, solet darrèr au parelh
De’t véder un jorn parir au cap de la curada
Com un arrai de sorelh.

La hèsta deu tribalh que semblaré mei bèra,
E, clara, la soa canson be pujaré, l’estiu,
En segar lo blat ros e quilhar la garbèra
Si aqueth pan, lo devès prestí’u.

Ah… poder quauque jorn estar la fòrça doça
Qui hòrabotaré luenh de tu los tristèrs,
Poder véser anjolets holejar sus la mossa
Que seren los tons eretèrs…

Que’us balharàs lo plec de la vita paisana
Tota de tribalh rude e de pensar gaujós :
Que hè larèrs sancèrs, nosta tèrra mairana
Mei que la glòria e los milions.

Miòtta… Qu’ei atau que t’aví saunejada…
Mes… quin saunei, ací-baish, ne s’acava en adiu ?
Ma vita qu’ei los camps ; e, tu, qu’es ma pensada :
A la volontat deu Bon Diu…

RIDÈU

DUSAU ACTE

Medish decòr. La taula que’s tròba au miei de l’empont. Lo brèç contra la tela deu hons, a dreta.

SCÈNA PURMÈRA

Lo Frederic qu’ei assedut devant la petita taula ; que met suu corrent los comptes de la bòrda, mentre que la Marieta que hè lo dehens.

FREDERIC
Aquiu los comptes de l’annada reglats : tribalh, ventas e despensas. Ne vam pas aver besonh, enguan tanpòc, de’ns procurar un còfre-hòrt entà arrecaptar los beneficis de la bòrda…

MARIETA
Que vòs har, l’annada n’ei pas estada tròp maishanta ; que s’ei amassat de tot, mes las causas ne’s venden pas com caleré. Non cau pas descoratjar, per aquò. La tèrra, tard o de d’òra que torna çò que la dan. Dab lo ton pair, abans la guèrra, quan de còps nos èra arribat de’ns trobar necerós d’argent. Mes n’ei pas aquera necèra, ben, qui rend malurós. Quan tot va beròi autorn deu larèr : santat, conduita e bona ententa, lo reste qu’ei tant pauc de causa … Que cau passar per las espròvas entad ac compréner.

FREDERIC
E que cau aver ua mair com vos, entà non pas deishà’s gahar per l’estorbilh deu temps d’adara qui viroleja tant de cervèlas de vint ans.

MARIETA
Qu’ei podut, dinc adara, estar inquièta de tu… L’aimar d’ua mair, d’ua veuda sustot, que s’espaureish tant – se sabès – de la cranhença de non pas poder acelar deus maishants vents de la vita aqueth giton (brot) fragile de la nosta amna e de la nosta sang, qui, mei…
… tard, serà un òmi. Adara que soi tranquilla. Lo Bon Diu que m’a ajudada, e tanben la pensada deu qui morí lahòra, au costat de tants, entà sauvar l’aunor e la tèrra deu noste país. Que la se desbromban tròp, aquera leçon de la guèrra…

FREDERIC
Los hilhs ne la se desbromban pas. La mei grana ambicion qu’avem qu’ei de nos muishar dignes d’aqueth eretatge.

MARIETA
Que’n seràs, Frederic. Adara, que soi tranquille… Ua ajuda m’ei vienuda, ua amistat pregonda qui t’a pres lo còr…

FREDERIC
Ua amistat, que voletz díser ? …

MARIETA
La passion deu tribalh de la tèrra…

FREDERIC
La tèrra…

MARIETA
E puish que’n parlam, guèra (oèra) ací çò que’n pensavi. Pendent las bonas annadas que m’ei estauviat sòu per sòu un petit capitau. Se nos compravam un endretòt ? Estar a lor un jorn, qu’ei lo saunei de tots los paisans.

FREDERIC
Lo saunei… ah, si èra lo sol…

MARIETA
Ne ne’n disès pas mei. Ua mair ne pòt pas non pas avisà’s de fòrças causas. Mes, se’m vòs escotar – e que m’escotaràs – que deisharàs amortir au hons deu ton còr aquera beròja halha de Sent Joan qui as podut préner peu sorelh de la toa vita.

FREDERIC
Mamà…

MARIETA
Lo men praubòt… Ne cau pas mei pensar a la Miòtta.

FREDERIC
Si sabevatz…

MARIETA
Ne’m disis pas lo ton secret. Conserva’u au mei pregond de tu, com ua flor tròp bèra… Sus aquesta tèrra, totas que s’estarissen… Totas. Hòra las deu déver. Que sofriràs… Mes, a supausar que’t volosse e que la vòste amistat estosse mei hòrta que l’orgulh deus sons pairs, que riscas tròp de sofrir mei enqüèra, fièr e sensible com te sèi, si un jorn, vienèvas a t’apercéber qu’avè degrèu, era, ua damisèla d’aver esposat un paisan.

FREDERIC
Los paisans ne valen pas donc los autes ? Tot çò que m’avetz aprés : vos, los libes, la glèiseta e los camps, na vau pas donc lo vernís deus qui s’essajan a mossurejar ?

MARIETA
Si la rason e miava lo monde, si, de segur. Mes tot que va a l’arreboish. N’essajam pas d’ac voler cambiar. Contentem-nos de húger l’estorbilh dont parlavam totara. Estar nos, paisans, a l’exemple deus nostes ancians, en pujar totun drin mei a capsus se podem, com tu as hèit, dab l’estudi deus libes… Los qui nos creden endarrerits, n’an pas sabut véder çò qui a de nòble e d’escricat au hons de l’amna paisana. Deishem-los com son : n’avem ni a enviar ni a mespresar digun. Gardem en resèrva las vertuts de la raça en nos tiéner aprobanhats au sòu de noste. Escota lo men conselh : Botem-nos a noste en crompar un petit ben ; si lo ton pair qu’avè viscut, n’aurem pas atendut dinc adara.
(Que s’enten ua campanada)
Tè, las campanas… Lo purmèr de vrèspas…

MIÒTTA qu’entra, sorridenta, capelina d’estiu, ua ròsa au hautatge…
Frederic, vrèspes que sonan. Vienes pas ? Los de noste qu’atenden ua visita : quauque gran personatge de segur… La mamà que s’afièra, dab çò de las granas hèstas ; e lo papà, se vedèvatz aquò ! … Ne deven pas aqueths ahars m’arregardar, pr’amor la…
… mamà que m’a dit que podèvi anar a vrèspes…
(Que’s clina sus lo brèç puish, com se ravisant.)
Ne’m cridaratz pas s’u ne hèi un ?

MARIETA
Ne’u hacis pas desvelhar au mens…

MIÒTTA
Ne serà pas un gran malaür ?
(Que hè un gèste de mainada de cap a l’esquèrra.)
Ne mancaratz pas d’ajuda totara entau consolar.
(Au Frederic, prèst de sortir.)
Anem, e vienes ?

FREDERIC
Quiò, que t’acompanhi.
(A la Marieta, qui l’interròga de l’espiar, ansiosa.)
Qu’avetz rason, bé, lo men saunei, lo men praube saunei, qu’èra tròp bèth…
(Que sòrt dab la Miòtta.)

MARIETA (que’us espia aluenhà’s)
B’ei de dòu har, … Be va sofrir…
(En cambiant bruscament de ton.)
Hò, e lo pastís-borit ! Ne l’ei pas tornat espiar desempuish que l’ei en.hornat : ne caleré pas que m’i deshèssi càder lo bisam.
(Que sòrt viste hèit per la pòrta de dreta.)

SCÈNA II

BISCORET, suu solar
Ne i a pas digun ?
(Que jeta un uelh en la crampa e que’s decideish a entrar.)
Per drin mei qu’aurí cridat en entrar, « perrecs, cosinèras ! » com deu temps on èri aprentís perrequèr dab l’oncle, lo praube defunt Pierrinò. Despuish be n’èi vist país, b’èi virolejat a tots los vents ! Per aquò, entà un gascon, nat non boha beròi com lo vent de Baiona.
(Que s’entenen las campanas.)
Ah, lo son d’aqueras campanas… E las montanhas, quan lo cèu ei esclarit com uei, las montanhas qui semblan esténer los sons braç pigalhats de blu e de nèu entà nos retiéner en aqueste país vesiat com nat au monde.
Ah, « lo bèth país » – com ditz la canson- abondós de tant de bonas causas, lo bèth país, dont l’istòria sembla cohada d’un berret pelat sovent, de truvèrs quauque còp, mes tostemps flocat de glòria…
(Que huma l’aire.)
E açò ? …
… Ne’m trompi pas : ua humada de pastís-borit. Ah aquò, mes, tots los charmatòris de la Gasconha, lavetz ! … Ne mancaré pas mei qu’un pinton de Juranson o quauques chorrups d’Armanhac… Ua cunhèra (un brèç)… un aubanèu… anem, anem, Biscoret, pro de saunejadas atau. Tornem au noste prètzhèit. Aucupem-nse d’aquera mainada qui nos haré tant beròi l’ahar entau filme de la Belina.
(Tot en paréisher soscar, que jumpa maquinaument lo petit.)

BERNAT qu’entra, en camisas
Marieta ! …
(Qu’apercep Biscoret.)
Tè, jumpaire… Ne seré pas au mensh… Aquera autò arrestada adès sus la rota… Ne seré pas au mensh lo galantòt mossurenc que lo Plumaròc nos devè presentar entà la Miòtta ?
(Que tosseish.)
Hep !
(Biscoret que’s vira)
Escusatz ! Ne’vs desturbi pas…

BISCORET
Briga, briga…

BERNAT
Ah, que parlatz patoès… Va plan. Tot d’un còp que b’èi pensat préner per un mossur Ne’vs sapi pas mau, hé ? …

BISCORET
Hò, pensatz…
(A despart) Que deu estar lo pair de la gojata ; que va caler essajar de l’amistosar.
(Haut.)
Ne cau pas hidà’s tostemps a la harda. Com ditz l’arrepoèr : « Lo peu ne hè pas lo bueu ».

BERNAT
Qu’avetz plan rason, « l’aubarda ne hè pas l’aso ». Guèra, jo ; que m’a calut sortir de las arlas e de la susombra aquesta harda de nòvi. Pensatz se va anar de tirar tot açò, ne se m’esperrequèssi pas totara davant lo Plumaròc e aqueth galant qui nos deu miar.

BISCORET (a despart)
Un galant ! Hò, hò, e ben, mainat, seré pas lo moment, hòu, lo filme, çò de purmèr ; après, noças tant que volhin.

BERNAT
La hemna ne m’a pas deishat bon enlòc, pas manièra de húger la corvada… Be serí jo mei adaise, per aquò, assedut en un lechon (ua arriba) de l’Ador, a l’ompra… N’ètz pas pescaire ?

BISCORET
Heu, a pena.
(A despart.)
Ací lo son feble, vam véder se mord a l’anquet.
(Haut.)
Nani, a pena, mes dens lo noste mestièr, qu’auré beròis lesers lo qui s’i volosse esvagar.
(Gèste de rodar.)
Rodam pas que la nueit a l’electricitat.

BERNAT
Roda ? Qu’ètz benlhèu molièr ?

BISCORET (a despart)
Cineasta, solament. Hò, qu’ei mitgon-mitaina, sonque au lòc de móler haria, que molem filmes de cinèma.

BERNAT
Tè, tè, tè…

BISCORET
Un crane mestièr… que v’asseguri. Ne v’anaré pas ?

BERNAT
Heu, jo, sabetz, aqueth o un aute ; un arren que m’aucupa…
(Cambiant de ton.)
Totun que batalam ací e ne’t vesi pas nada Marieta… Aquera hastièra de boton…
(Que pòrta la man au son còth)

BISCORET
Qu’a petat ? Atendetz.
(En espiar, que cèrca autorn de la crampa e qu’apercep sus ua pelòta ua agulha en·hialada, que la pren e que’s hica a reparar l’accident.)
Ací l’ahar.

BERNAT
Ne volerí pas per aquò…

BISCORET
Deishatz-me har, deishatz. Nat mestièr non pèsa. (Que cotz). Qu’ei tastat drin… a tots.

BERNAT
A tots ?
(Que pòrta regde la man au son menton.)
Atch ! … A tots picas.
(Que se’n ariden.)
En hèit de mestièrs, be haretz…
… donc l’ahar de la noste Vièva qui ronha tostemps pr’amor ne’m tròba pas aginec entà nat… N’ètz pas maridat ?
(Biscoret, aucupat a copar lo hiu dab las dents, que hè non dab lo cap.)

BERNAT (dab conviccion)
Trrr… quina escadença…
(Que’u truca familiarament sus l’espatla. Qu’arriden).

SCÈNA III

VIÈVA, qu’entra sus los darrèrs mots e gèstes
(A despart.)
Que s’embrassan, hé, aquestes ? Seré pas au mensh lo partit deu Plumaròc ? E qu’aurén hèit los convenguts shens jo, ah, per exemple !
(Cridant.)
Bernard !

BERNAT a despart
Trrr la Vièva…

BISCORET que’s recula de cap a l’esquèrra e que saluda ceremoniosament
Madame, j’ai bien l’honneur…

VIÈVA, que hè ua reveréncia
Je suis enchantée, ravie…
(Que prononcia « rabie ».)

BERNAT que parla baish, la tocant deu son cobde
Cho, cho. N’ei pas un « rabbi », qu’ei un pescaire, un tornejaire de cinèma…

VIÈVA, espiant Biscoret,
Un pescaire enqüèra…

BERNAT, haut
Que passa lo son temps a filmar.
(Que prononcia « fimar »)

VIÈVA
A fumar, ah, per exemple ! …

BERNAT e BISCORET que hèn lo gèste de virar ua manivèla
A filmar… fil-mar ! …

VIÈVA
Eh ? A aquò mes…
(A Bernat)
Si t’anavas botar la vèsta, tu ! … N’as pas hasti ?
(A Biscoret.)
Et vous, monsieur…

BERNAT, que devara de cap a la pòrta
Parla’u patuès, vèn. Que vau mei.
(Que sòrt.)

VIÈVA
Patuès… dab aqueste capèth ?

BISCORET, aimable
Lo capèth n’atz pas tròp maishanta faiçon. E la rèsta donc…

VIÈVA, sensible au compliment
Pensatz, vielhotèras, la…

BISCORET galantejant
Vielhotèras com èi davant los uelhs, hèra que se’n harén de bèths dimenges…

VIÈVA, minhardejant
Que’vs trufatz de jo…

BISCORET
E lo vòste òmi ne m’a pas l’aire briga a plànher.

VIÈVA
Caratz-ve ! … Aqueth, aqueth ! … mes aquò rai. Cadun que s’ac sap. Que disetz aquò tà’m har plaser…

BISCORET
Tròp urós si me podèvi escàder…

VIÈVA
Ne v’i prenetz pas tròp mau…E ne soi pas tròp vesiada a d’aqueras causas.
(Que pren ua cadèira e que hè signe a Biscoret de’n har autant.)
Qu’ei tant rar, per ací, de trobar quauqu’un dab drin de cachet.

BISCORET, s’assedent
Hò, jo, que l’èi plan carrejat, la.

VIÈVA
Que donc ?

BISCORET
Lo cachet, per diu…
(Gèste)
…per las Americas, véner pacotilhas, de pòrta a pòrta…

VIÈVA
E lo…
(Que hè lo gèste de virar)
…dequerò que parlàvatz totara ?

BISCORET, a despart
Per la fin, qu’i arribam.
(Haut.)
Hò, aquò, qu’èra tostemps estat lo men saunei. E tà lèu que’m sui amassat lo purmèr milion…

VIÈVA
Un milion.
(Qu’aprèssa un drin la soa cadèira)

BISCORET
En America, vedetz-vos, lo qui sap dà’s òrdi…

VIÈVA
E qu’avetz sabut…

BISCORET
Un gascon ! Per pauc que sii vadut lo bon jorn n’a pas qu’a parar la man entad arcalhar la fortuna.

VIÈVA, que sospira
Los qui damoran au país qu’an donc avut maishanta vaduda, que cau créder…

BISCORET
Ne’vs hidatz pas tròp. Los sòus n’ei pas lo tot. Çò qui balha lo bonaür qu’ei sovent a la portada deu mei praube. Malurosament per eth, ne se’n sap pas acontentar, o n’ac sap pas véder. Aquiu, totara, lo cèu, las campanas, e ua aulorada de pastis-borit qui s’escapava per la pòrta de la hornèra qui m’an hèit envejar los qui an sabut damorar en aqueste terrèr, lo mei agradiu, lo mei bèth qui sia au monde. Mes cadun qu’a lo son sòrt marcat au libe de la vita. Lo men qu’ei un sòrt corriu
(Que cambia de ton.)
Totun, que batali, que batali ; n’ètz pas pressada au mensh ?

VIÈVA
E n’èi l’aire ?

BISCORET
Excusatz, tà plan. Tornem au noste million.

VIÈVA, a despart.
Lo noste, qu’a dit « lo noste » !
(Qu’aprèssa enqüèra la soa cadèira)

BISCORET, que’s lhèva
Qu’èm botèi donc en cèrcas d’un associat, d’ua tropa, de capitaus, e la firma « Jean de Labisque et compagnie » qu’estó lançada. Avetz vist Mirelha, Ramontchò, Gaston Febus, Bernadèta ? Adara que volerem montar la Belina deu Camelat. Mes n’avem pas podut trobar enqüèra un genre de gojata com la volerem, gascona d’amna e de figura, aus uelhs clars com l’aiga deus gaves, aus gèstes briga aprestats, a la beutat en eslor com las momòis de las cantèras au mes de mai…

VIÈVA
(A despart)
Artiste e milionari… On l’a podut pescar lo Plumaròc ?
(Haut.)
E qu’avetz pensat…

BISCORET
Òc be, a la vòste hilha. Lo azard qu’a volut que la rencontrèssi, totara, acompanhada per un gojat, un fièr gojat, tanben…

VIÈVA
Ah, òc, lo hilh de la bordalèra ; qu’anavan a vrèspas. E lavetz, que’vs sembla…

BISCORET
Sembla ? Pensi, be. Segur, que’n sui. Hidatz’ve a la mia experiéncia ; n’estauviaram pas arren entà sortir ua òbra qui deveré har rampèu a las mei beròjas engalhadas. Parlatz-en entre vosautes, dab era e lo son pair. Se’vs va, lo temps de telefonar aus mens camarades e que partim a Paris de tira.

VIÈVA
A Paris ! … Que harem la noça a Paris !…

BISCORET
La noça de la Belina ? E donc ! Qu’auram los decòrs qui cau, siatz tranquilla.

SCÈNA IV

VIÈVA, a Plumaròc qui entra, seguit peu Bernat
Entenetz, mossur Plumaròc, tot que s’avien com ac voletz.
(Lo Plumaròc que passa a dreta.)
Deishatz-me…
… complimentar lo maridatgèr.
(Que’u va tocar de man ; baish)
Nòble, milionari… e artista ! … Quin nas qu’avetz…

PLUMARÒC estarrabonit, a despart
Un nas ? …

VIÈVA, haut, estrambordada
E que nos vam har la noça a Paris ! …

BERNAT
Chò, chò. Que se’n caleré enténer abans…

VIÈVA
B’ei tot entenut… Qu’ac sabes miélher que digun, sampa ? …

BERNAT
Jo ?

VIÈVA
Per quaucom que v’embrassavatz totara.
(Que muisha lo son òmi e Biscoret)

BERNAT, BISCORET e PLUMARÒC
Que’ns embrassavam ? – Que s’embrassavan ?

VIÈVA
Celaires ! …

BERNAT
Ah quiò, totara… Ne nos embrassavam pas, que’m copava lo hiu.

VIÈVA
Quin hiu ?

BERNAT, que muisha lo son còth
E lo deu boton petat ; que’u m’a tornat estacar.

PLUMARÒC a despart
Ah, qu’ei un sarte…

VIÈVA
Anem, anem, ne començatz pas de’vs botar d’acòrd contra jo, eh, sògre e gendre.

BERNAT, BISCORET e PLUMARÒC
Un gendre, ah, aquò mes… ?

VIÈVA, que va de cap au Plumaròc, mentre que lo Bernat que va parlar tot baish dab Biscoret qui entra, seguit peu Bernat
Ah, mossur Plumaròc, ne poish pas díser tot çò que’vs devem.

PLUMARÒC
Vint mila liuras, per diu, e tots los interès. Mes…

VIÈVA, que’u copa.
Chut : que’us vse tornarà après la noça. Pensatz, qu’ei ric poirit…

PLUMARÒC
Totun…

VIÈVA
E n’a pas tant qu’aquò l’aire madur…

PLUMARÒC
Escotatz…

VIÈVA
E’vs sembla pas que pareish verd enqüèra ? …

PLUMARÒC, que’s desbonda de malícia
Tron ! Verd o blu, madur o ric, que començatz de’m tustar sus nervis, per la fin. Verd o blu, ne lo coneishi pas ni d’Eva, ni d’Adam, jo, aqueth individu.

BISCORET, qu’avança
He, la, he, la ! Que vam tornar har coneishença se voletz.
(Que’s clina dab ceremonia.)
Biscoret, dit Jean de Labisque, cineasta peu moment ; abans, pendent vint ans, suu trimard per las Americas ; e abans enqüèra, quan èri dròlle, estrilhaire d’aurelhas a la disposicion deus Plumaroquets contra-hèits qui hasèvan misèrias a las dròllas.
(A Marieta qui entra per la dreta sus aqueths mots.)
La Marièta ne s’ac pas desbrombat, pari plan…

SCÈNA V

MARIETA
Non, segur.
(Que cambia de ton.)
N’ei pas per arren mes totun, quan crideretz pas tan hòrt pr’amor deu petit.

BERNAT
Que volem maridar la dròlle, comprenetz, e ne nos podem pas enténer.

VIÈVA
Cara’t, tu ! …

MARIETA
He òc, qu’ac sèi. Lo pastis-borit qu’ei prèst entà har vrespejar lo partit que deu miar lo Plumaròc. Mes galant, non vedi pas nat.

VIÈVA
Jo, que credèvi qu’èra aqueste…

MARIETA
A tu, lo Biscoret ? Entà la Miòta ? N’ètz pas pècs sampa… Que poderé estar lo son pair.
(Biscoret e Bernat que sorrisen en hauçar las espatlas.)

PLUMARÒC
L’atge, l’atge, lo diable lo vòste atge. Tà har un bon ahar, ne cau pas tot espiar.

VIÈVA
Mes totun, si n’ei pas aqueste, on l’avetz l’aute, lo qui devèvatz miar ? …

PLUMARÒC
E ben, puisqu’ac voletz saber, ací que l’avetz.

TOTS
Lo Plumaròc ! …

PLUMARÒC, a Vièva
Òc be, jo. Que ne’vs tienèvan pas enlòc adès, quan credèvatz qu’aceth artista se la volosse amassar…

VIÈVA
Amassar ! …

PLUMARÒC
La volèvi esposar, que. E ben ? Eth e jo, qu’èm d’un temps. De mei, guèra. Que serà viste reglat. Quan un ahar que’m va, n’espii pas lo darrèr sòu. Las vint mila liuras ne’m parlam pas mei. E si cau, que la m’apelharèi deu cap aus pès, e…

VIÈVA, indignada
Escotatz, Plumaròc, que passatz la mesura…

PLUMARÒC
Que quan hèn, que hèn ! La mesura ? Pishanta que l’auratz. Entà causas atau, n’ei pas lo moment de’s servir de l’escarrader…

BERNAT, mitat higa, mitat arrasim
Au contrari, los dits que’m pruden de me’n servir. Mes ne vam pas har dab lo deu graèr… N’avetz pas lo deu horn, per aquiu, Marieta ?

MARIETA
Si hèit ? Bernat, si hèit.
(Que sembla voler anar de cap a la hornèra.)
Qu’ei tot caut enqüèra, que’n vieni d’aténher lo pastís-borit.

BISCORET
Obreish la pòrta solament, aqueste vielh parrat se’n anarà niderar e espugà’s on volhi.

PLUMARÒC, que comença a compréner
L’escarrader… Espugà’s…

VIÈVA
Praubes que podèn estar, Mossur Plumaròc, mes l’aunor d’ua familha, los sentiments d’un pair e d’ua mair ne’s marcadejan pas, ne’s crompan pas com a la hera…

PLUMARÒC, hèra sincèr
Que m’estonatz… un pòrtahuelha plan garnit per aquò…

SCÈNA VI

MIÒTTA
Tostemps que parlatz de sòus, mossur Plumaròc.

PLUMARÒC, que joga la soa darrèra carta
Au vòste servici, Madamisèla.

MIÒTTA
Hò, jo, la fortuna.
Los plasers que’n poirí tirar ne valerén pas, ce’m sembla un jorn com lo de…
… uei… On tot blueja : lo cèu e las pensadas. Totun si èri rica…

PLUMARÒC
Ua autò, qu’enbejaratz, de beròjas pelhas ?

MIÒTTA
Ne’m desplaseré pas… Mes s’aví sòus de rèstas, que procurarèi de tira… ua breta… aus Francinats, savetz, que’n sòrti… se vedevatz, quina pietat… cinq mainatges…

PLUMARÒC
Mes tanben, tant de dròlles… Tant pis per eths !

MARIETA
Eh ? Tant pis sustot peus egoïstas qui an paur de’n aver ! Ricas que pòden estar, b’ei donc miserable la lor vita. Que vaderen, shens las familhas numerosas ; qui los suenharé quan son vielhs ; on trobarén vaquèrs entaus tiéner l’establada, obrèrs entaus har prosperar los capitaus de las usinas, e soldats, quan cau, entaus conservar tot aquò ?

PLUMARÒC
Mes… Mes… que’s poiré, autanplan. Jamei ne l’aví pensat, jamei digun ne m’avè hèit avisar de totas aqueras causas… de har fortuna ne seré pas donc la màger cuenta d’aqueste monde ?

MARIETA, muishant lo brèç
Açò, aquiu, que v’a hèit hrèita.

PLUMARÒC
Açò, mes, mes…
(S’estant apressat, que jumpa maquinaument)

MARIETA
E’vs hè dòu de non pas estar papet ?

PLUMARÒC
Papet ?

MARIETA
Ne’vs seré pas lèd, anatz… Anem, ne v’esmalitz pas ; tot rebroishut com pareishetz, n’ètz pas un maishant òmi.

PLUMARÒC, segotint la soa emocion
Brrr, Aquò rai. Ne parlam pas mei de tot aquò, ni d’arren. Me’n vau. Ne’m senti pas adaise, ací ? Me’n vau.
(Que va de cap a la pòrta puish, s’arrevisant.)
Ne sèi pas totun si n’enviarèi pas l’ussièr un d’aquestes jorns… L’aubanèca, las floretas, los sentiments, l’estrambòrd d’aceth artista, tot aquò qu’ei plan bèth, mes los sòus son los sòus e ne los voi pas pèrder. Tant pis se’vs deishatz expropriar.

MARIETA, a despart
Expropriar… Hò aquò n’ac cau pas, còsta que còsta.
(Que va viste dinc a l’armari e que pren lo baish de lan qui contient las soas esparanhas – Haut.)
Atendetz, Plumaròc, que v’acompanhi dinc au cledon.
(Que sòrten)

SCÈNA VII

VIÈVA
Adara, be vam estar campats. Expropiar ! … Ah, praubes pairs ; quin copacaps quan an dròllas maridaderas ! …

MIÒTTA
Maridadera ? … E tienetz donc tots tant a d’aquò ? Jo sabetz…

BERNAT
Ne i a pas lo huec, per segur…

VIÈVA
Hò, tu…

BERNAT
Que jo ? Quan nos maridan nosautes…

VIÈVA
Parlem pas d’aquò, sustot devant los dròlles… que saberàn tostemps pro lèu las nostas peguessas de joenessa.

BISCORET
Escotatz, qu’ètz tots de brave monde ; tot que’s pòt arrengar.
(A Miòtta.)
Adès que’m parlavam dab vòste mair. Guèra ací. Vienetz dab jo a Paris entà…
… tiéner lo purmèr ròtle d’un filme gascon que preparam. L’ambient qu’ei pròpi. Quasi tots gascons. Quasi tots volontaris e de bonas familhas. Sòus, se n’i a, que’us partatjam ; mes n’ei pas aquò que’m preocupa lo mei. Lançar filmes qui hèn aimar çò de bèth, çò de sancèr, guèra aquiu la noste ambicion. Ne mancam pas, com disen, de harda a lavar. Ah, si sabèvatz los milions qui s’emplegan a muishar pipautèr, desgargalèras, canalhèras qui viran lo cap a la joenessa … Tant plan, en França, lo desgost que vien de tot aquò e las nostes òbras que s’aplaudissen de mei en mei. Anem, digatz quiò. Qu’ei entau ben. Si s’escad, qu’auratz de que pagar lo Plumaròc. E qui pòt saber se n’i trobaratz pas, tanben, un bon partit.

VIÈVA, esbranlada
Que’n dises, tu ?

BERNAT
Se podèvatz har shens jo…

BISCORET
Si, si, vos tanben, nos ajudaratz…

BERNAT
Ajudar ? ne vedi pas tròp…

BISCORET, gèste de virar
N’ei pas dificile, veiratz ; que v’ensenharèi a virar.

BERNAT
Hò jo, tè tè, ne vali pas guaire ni entà virar ni entà esmóler…

BISCORET
Bò, bò, bò… Anem, ei dit ? D’ua corruda que vau telefonar…

MIÒTTA, que ved lo Frederic qui entra
Atendetz. Ací lo Frederic. Vam véder çò que’n pensa…

VIÈVA
Que’u pòt har… Que n’a plan pro de s’aucupar deu tribalh e deu herameir ; lo cinèma ne l’interessa pas guaire.

MIÒTTA
Perqué ? Ne devisa pas tròp, mes que s’interessa a tot, anatz… Qu’ei vertat Frederic. Que’n pensas deus nostes projèctes d’anar har cinèma, a Paris ?

FREDERIC
A Paris ? Çò que’n pensi ? Tot d’un còp, atau, shens que m’i atendossi… A Paris ? Que vau lhèu miélher atau …Quan tornitz, nosautes tanpòc ne seram pas mei ací… Qu’èm suu punt de’ns crompar un endretòt.

MIÒTTA
Que te’n vas d’ací…

FREDERIC, a Bernat
Qu’auratz besonh de’vs cercar quauqu’un entà Sent Martin… Que trobaratz… portugués, italians…

MIÒTTA
Estrangèrs ! Aqueste endret shens tu… Frederic…

MARIETA, qu’entra
Que damoram be, au mensh se’ns voletz.

MIÒTTA
Hò, Marieta, damoratz tostemps, b’ei vertat papà ?

VIÈVA
Si nos exproprian, totun…

MARIETA
Tranquilizatz-ve. Lo Plumaròc n’a pas arren mei a véder ací. Que vieni de har çò que calèva entà d’aquò. Ne’m cridaràs pas, Frederic ?

FREDERIC
Hò, mamà, be sabetz la hidança qui èi en tot çò que hètz. Qu’ei vos qui comandatz, ací.

MARIETA
Non, qu’ei la tèrra qui comanda. E l’aunor d’aqueste endret, que ton pair aimava tant. Guèra ací lo titre deu Plumaròc, Bernat.

BERNAT, que pren lo papèr
Mes qu’ei dab vòstes sòus estauviats dab pena…

MARIETA
La tèrra que’us m’avè balhats, que l’ac torni.

VIÈVA
Marieta, escotatz… e lo vòste tribalh ?

MARIETA
Lo tribalh ne compta pas. Çò de passat, passat. Doman com uei, que s’esvitaram, si a Diu platz. L’aviéner ne m’espaventa pas. La bòrda, dab lo Frederic, qu’ei en de bonas mans.

SCÈNA VIII

PLUMARÒC, qu’entra sus aqueras darrèras paraulas
Escusatz se’vs copi. Que m’avetz virolejat totara. Qu’aurí batlèu vergonha d’estar ric. D’ara enlà que volerí essajar de m’ac har perdonar.
(A Miòtta.)
La breta, sabetz, digatz-lo au Francinat de se’n viéner causir ua a noste, quan volhi. Ne’m digatz pas mercés, que m’enmaliretz.
(Que sòrt lo baish de lan.)
E vos, Marieta, tornatz-me lo papèr.
(Marieta que questiona lo Bernat de l’uelh. Lo Plumaròc que pren lo titre e que l’esquissa tot en rénder lo baish de lan a la Marieta.)
Aqui, ne se’n parla pas mei e adishatz a tots e a la companhia.

MIÒTTA, que s’avança entau arremerciar
Mossur Plumaròc…
(Lo Plumaròc que hè un gèste de la man com tà díser « ne’n parlim pas mei » e que sòrt viste)

BERNAT, a Vièva
Que vedes plan, t’ac disí jo, tot que s’arrenga.

BISCORET
Atendetz… n’ei pas fenit… Que parlavam de har cinèma… Ah, braves amics paisans… Qu’auram bèth voler muishar aus parisians, sus quate pans de tela, totas las Mirelhas e las Belinas que vólhim, …
… jamei los de la vila ne saurén compréner las beutats de la vòste vita vitanta, braves amics paisans dont lo còr ei burguerent de generositat e de poesia.

FREDERIC
N’ i avem pas nat meriti. Que son las vertuts de la tèrra… au libe de las sasons, au mistèri deu gran de blat, a la musica deus bòscs, aus jòcs de la lutz e de las colors, a l’escòla deu tribalh de tot jorn, las nostas pensadas qu’empruntan tot çò de bon e de bèth, e sovent shens que se’ns apercébim. Çò qui nos manca, qu’ei de n’ac saber pas díser…

BISCORET
Ne’vs planhetz pas d’aquò. Lo jorn qui ac podossetz díser, çò de miélher, çò de mei fin, çò de mei pregond qui avetz dens la vòste amna paisana, que s’esparricaré com l’eslor deus arbos au mes d’abriu quan boha lo vent d’autan… Ah, que’vs planhetz, gojat de n’ac pas saber díser… Atendetz… Que’vs vau ajudar. Gnam, tots aquiu qu’avem la medisha pensada… E ben
(A Bernat e a Vièva.)
E’m voletz deishar har ? E ne parlim pas mei de Belinas ni de Belinòts : que veiram mei tard. Peu moment, au lòc de tirar plans, vosautes, los pairs, obréishitz donc los uelhs, cecs qui ètz. Lo bonaür, que’u cercavatz ençà-enlà quan l’avèvatz ací au ras.
(Que va de cap aus dus joens.)
Anem, espiatz-ve tots dus…

FREDERIC
Miòtta…

MIÒTTA
Frederic…

BISCORET, a Bernat e Vièva
E ben, que va atau ?
(A Marieta.)
Que va ? …

MARIETA
Atendetz, que vau cuélher lo pastis-borit. En mentre, balha veires, Miòtta, que’ns avem plan ganhat de vrespejar.
(La Miòtta que va abraçar a la soa mair puish que hica los veires sus la taula.)
He, Biscoret, shens ve comandar, hètz « hòu » au Plumaròc, ne deu pas estar luenh.
(Que sòrt.)

BISCORET
Quiò.
(Que va tà la pòrta e que sòrt en aperar : Hòu, Plumaròc ! Lo Bernat e la Vièva que devisan tot baish. Lo Frederic que pòrta ua botelha, etc.)

MARIETA, que pòrta la còca.
Que s’ei drin esparalissat. Mes qu’i son los adobs qui cau, ne credi pas qu’agi maishant gost.
(Que distribueish adarron.)

VIÈVA, a Marieta
Adara, ne tornatz pas alucar lo horn sonque per la noça ?

BERNAT
Ah, entad aqueth jorn, que’m cargui deus peishs, hòu.

PLUMARÒC, qu’entra dab lo Biscoret
Jo, puishque n’ei pas podut hornir lo nòvi, que hornirèi lo vin : eth, au mensh, s’ei vielh, digun se’n planharà.

BISCORET
E jo, que portarèi de que har cinèma entaus vielhs, entertant que los vriolons hasquin sautar la joenessa.

VIÈVA
Après, n’auram pas besonh de partatjar los enfruts ?

MARIETA
Pensi, be … ni de har borrir dus metaus.

MIÒTTA
La mamà que serà cosinèra, qu’ei vertat Marieta ? …

MARIETA
Oc donc ; entau tribalh de dehòra, lo Frederic e jo…

FREDERIC
Lo tribalh, rai. Tots dus que nos ac viraram.

MIÒTTA
Tots dus ? E jo, lavetz, be’i harèi puisheu o qué ? …

BERNAT
Si per cas e’vs caleré un vaquèr…

VIÈVA
Hò, tu b’ac haràs escòser…

BERNAT
Chò, chò…

FREDERIC, chepicós tot d’un còp
Hò, Miòtta…

MIÒTTA
Que i a ?

FREDERIC, que muisha lo brèç
E aqueste, no caleré pas desbrombar…

MIÒTTA
Lo noste petit hilhòu ? Que n’i aurà mei a plànher, ben… que serà… òc, be, tè…

FREDERIC
Que donc ?

MIÒTTA
E, lo noste ainat.

RIDÈU

Posted in

1 commentaire

  1. Guilhem le 31/07/2023 à 18:06

    Los autors que’s hèn Beatritz Palanga, Carles Laterrada, Claudi Lagarrua, Elisabèt Sherpa, Francesa Dubòsc, Gerard Daviaud, Jacme Bernadet e Rotland Castanhòs.

Laissez un commentaire

Vous devez être connectés afin de publier un commentaire.