La vielha e los tres lairons

Guilhem

La vielha e los tres lairons (Contes de la Lana Gran) (Fèlix Arnaudin)

Que i avè un còp ua prauba vielha qui vivè tota sola en un petit maisoet, a l’estrem (la maisoeta de la vielha qu’ei a despart deu vilatge. A l’estrem que pòt tanben significar a costat) d’un quartièr. La brava hemna, per tota fortuna, n’avè pas sonque un pòrc mes aqueth pòrc qu’èra deus mei bèths dont podèn véder, de mòda que hit enveja en tres òmis de per’quí pròche, e aqueths òmis s’entinoren e que’s dishoren entr’eths.
― Que i a la vielha qu’a un tan bèth pòrc, vòletz véder que li ànim panar ?
E un bèth ser d’escurada (quan cad la nueit), que parten tots tres amassa per har lo còp. Quan estoren lèu pròche de la sot (a la bòrda, parguia deus pòrcs) :
―Davant tot, ce ditz un, que cau sàber çò que hèi la vielha.
― Demoratz-ve aquí, que vau anar dar un torn.
E que s’apròcha, toishau (lo panaire que s’aprèssa a tot doç, shens har brut, a shualinas, a docetas…), qu’arriba au pè de la pòrta. En espiant peu trauc deu flisquet (las pòrtas vielhas qu’an un sistèma de barradura qui fonciona dab un flisquet suu quau e cau prémer entà obrir la pòrta), que vit la vielha aquí tota sola, qui hilava (accion de tribalhar ua fibra textila tà’n har un hiu. Que’s ditz tanben « hialar ». La qui hiala qu’ei la « hialaira ») au cunh deu huc (quan èm au ras de la chaminea, davant lo larrèr. Ací expression deu parlar negue qui’s pòt díser tanben en gascon « còrn deu huec »). Aquera vielha que hilava totjamei tres husèths (utís suu quau e hican lo hiu hialat) per ser, jamei mei, jamei mensh, qu’èra son règle (hialar tres husèths qu’ei lo son tribalh de tot ser) davant se n’anar au lheit ; e s’avè pres un vetz (la vielha qu’a aquera costuma, qu’ei lo son foncionar), que hadè un estornadit (brut que hèm quan e’ns grata lo nas, quan èm entecats…) cada còp dont avè acabat un husèth. Se trobèt justament que pausava lo permèr, atau com arribava lo lairon a la pòrta e qu’estornadit en disent tot haut
― Ah ! bon ! de tres n’i a vinut un !
Aqueth òmi, susprés ! Credot que la vielha que lo sabè aquí, que plega panèth (expresson entà díser que lo tipe e s’escapa lèu lèu, en córrer) e har viste, se’n torna, tot colhon, trobar sons companhons.
― Aqueth escarpet (persona magra mes valenta. Que s’utiliza tà parlar d’un nin bolegaire com un diablòt. N’ei pas un compliment) de vielha, ce ditz, en çò qu’èri a espiar per lo trauc deu flisquet que s’es hicada a díser : Bon ! de tres n’i a vinut un !
― Pauruc (lo qui cranh, qui a paur aisidament) ! ce ditz un aute, las aurelhas que t’ic an hèit, valà tot çò qu’i a. Jo que vau anar véder.
E que part, per lo mème camin. Atau com s’aprochava de la pòrta, la vielha qui vinè d’acabar un aute husèth, qu’avot daun (aver besonh) d’estornadir per lo segond còp, quan avot estornadit :
― Bon, ce ditz, de tres n’i a vinut dus !
E l’òmi har lutz (auta expression tà mentàver lo hèit de huéger en córrer) com avè hèit lo permèr e se’n tornar a galòps ent’on èran los autes.
― Qu’es l’amna deu còs v’rai, ce ditz, qu’es sorcièra poirida ! Soi pas meilèu estat darrèr la pòrta, que s’es botada a díser :
― Bon, de tres n’i a vinut dus ! L’ase foti (expression de malícia de connotacion sexuau) s’i torni.
Ce ditz lo darrèr :
― Qu’ètz mei pècs l’un que l’aute, o que v’entenetz per m’ic har créder. Que saberèi çò que n’es.
E que part au son torn.
― Vielh espihurc (o « espihura », persona bolegaira, qui hè torns maishants), ce’s pensa, saberèi jo s’ès sorcièra o non, vè ! Vam donc véder s’endovinas (que’s ditz tanben « devinar ») tot çò qui’s passa ací.
E que s’ajolha aquí suu cròt (clòt, horat, endret tà’s hicar a l’acès. En aquera expression, « aquiu suu cròt » qu’insisteish sus l’accion de s’assèder en tot estujà’s : sus plaça, a l’endret), que’s bota a har la cuenta (har los sons besonhs, cagar), au redís (auta formulacion de « au ras », « au cantèr », « pròche ») de la pòrta. La hemnòta, en bèth hilant, s’avè hicat ua poma a còger davant los tisons e s’avisava justament que començava a cherrir (rossir, gresilhar, cesericar, charitar, har un brut en còser) e a gitar lo jus, se bota a díser :
― Caga, caga, pòts cagar, que’t minjarèi mèrda e tot.
L’òmi entinent aquò, se luva tot eishantat (qui a ua gran paur. Sinonimes : espantat, eishantat, espaventat). Que s’imaginèt qu’èra pr’ad eth qui parlava la vielha, que s’arrecapta de quauqua mòda e s’escapa com se lo diable èra estat au darrèr d’eth.
― Aquera garça de vielha ! Ce ditz en arribant aus autes, m’èri botat a har la cuenta costat la pòrta, que m’a cridat de dehens avant :
―Caga, caga, pòts cagar, que’t minjarèi mèrda e tot. Ani qui vulhi se cúlher lo son pòrc, jo n’èi pas mei l’idea.
E que se’n tornèren, tots tres, mei viste qu’èran vinuts, e que dishèren lo pòrc de la vielha, aquí on èra.
Crosic, crosat (formula qui clava lo conte. Que podem trobar tanben dens lo medish estille : « e cric e crac » mes que n’i existeish un hèish d’autes)
Mon conte es acabat.

Fèlix Arnaudin