La pastorala de Nadau de Senta-Crotz de Baiona

Nadau.webp

Guilhem

Abans-díser

Ua pastorala, hens la tradicion deus grans mistèris de l’Edat Mejana, qu’èra en purmèr lo parat de s’amassar a l’entorn d’un projècte federator on cadun avè la soa plaça, tota la soa plaça, e on lo reli-giós e lo profane e’s mesclavan shens barralhas e shens pensadas partisanas.
Aquesta Pastorala, jogada los 20 e 21 de deceme de 2003 en la glèisa Senta-Crotz de Baiona, qu’es estada pensada e empondada per l’Alan Muñoz. Los tèxtes deu « caçacan » que son deu Miquèu Barís.
Tà la hicar de pès, que’s son amassats, gas-cons de tota traca, de tota opinion, de tota entenuda, per delà tota credença. Hòrt d’associacions, hòrt d’òmis e de hemnas, que’s son mobilizats endé amuishar que la nòsta lenga occitana, dens la soa varianta gascona, e mei especificament baionesa, avè autant de dignitat e de valor com hèra d’autas, e que s’ameritava mei de reconeishença e de respècte que daubuns ne vòlen plan e’u testimoniar. Los gas-cons qu’an decidit uei de tornar lhevar lo cap e de passar a l’accion, shens nharra ni violéncia, shens esperit de revenja ni triomfalisme, shens la vulgari-tat tanpauc on las gents an sovent volut e’us embar-rar… endé miélher e’us negar ! La nòsta lenga qu’es estada tròp longtemps mespresada, abaishada, assi-milada ad un parlar de praubes hemsèrs…
Que credi qu’anueit, de tot en haut, per delà los crums, quauques grans ancians, com lo Cesari Daugèr, lo Simin Palai, lo Miquèu de Camelat, lo Rogèr Lapassada, lo Pèir Rectoran, e d’auts (que’m desencusi de non pas poder los mentàver tots), e s’an tirat lo bonet endé ns’escotar.
Lo mesprètz de cap a nosatis que deu s’arres-tar, e tanben la nòsta pròpia paur e la nòsta en·hre-dolidèra d’amuishar çò qui èm. Arrebrembatz-ve justament l’arrepic deus de Nadau : « Qu’èm çò qui èm !… »
Mes que devem ac har shens excludiva, com anueit on am perpausat aus Bascos de’s júnher dab nosauts. Ne’ns desbrombim pas qu’èm en un parçan sharnego, e que la gran riquessa d’aqueth parçan èra d’aver au mens tres lengas : lo gascon, lo basco e lo francés, e aquò rai en quin ordi èran parladas…

Miquèu Barís

Tablèu 1

Jo, Joan, caçacan de Diu, qu’èi lo plaser de vs’arrecéber anueit, ací, a Senta-Crotz de Baiona. Ende’vs saludar, qu’emplegarèi la for-mula consacrada : « Adishatz », o meilèu com e’s disè d’auts còps : « A Diu siatz » ! E que’vs desiri ua bona serada. Que’vs mercegi d’estar vienuts nombrós, e de luenh… E tu, amic bo-haire, se’m desbrombi de quauquarren, o se m’engani, n’augis pas paur de m’arrestar, e de bohar pro hòrt ! Dab l’atge qui èi, que soi vadut shord…

Jo, Joan, caçacan de Diu, qu’èi ua grana novèla de vs’anonciar : un ninòt qu’es vadut, lo Jèsus que s’apèra !… Ne soi solament pas digne d’eishugar la troça deus sons esclòps. E totun, que m’an causit endé preparar lo camin, abais-har las montanhas, plenhar las barriconhas, e capçar los sendèrs. Que soi la votz qui crida capvath los èrms endé’vs har a saber çò qui es arribat.
Dejà, tots los pòbles de Gasconha que caminan endé viéner véder lo Ninòt : de la Pòrta Calhau de Bordèu, deu Medòc e deu País de Buc, deu Bòrn, de la Lana-Gran e deu Ma-ransin, deu Vasadés, deu País de Labrit e deu Gavardan, de l’Armanhac e de la Lomanha, de Sent-Çubran de Tolosa e deu Comenge, deu luenhèc Coserans e de la Vath d’Aran, de la Bigòrra, de l’Astarac e deu Vic-Bilh, deu Bearn, deu Tursan e de la Shalòssa, deu Marsan, deu Brassens e deu Maremne, deus País d’Òrta e de Gòssa, e deu Senhans… e tanben deu vielh par-çan de Vasconha qui uei apèran lo Bascoat, que’s son tots amassats suus sendèrs de per nòste de cap tà Baiona.

Gents de las vilas, gents deus bòscs e deus pinhadars, gents deus camps de milhòc o d’indon, gents de las vits, gents de la montanha, gents d’Ador e gents de la mar, hètz petar las cadenas de la vita vitanta ! Entenetz lo porilhet a l’encontre dab lo Ninòt-Rei !
Los ancians dius tanben que’s son deis-hudats endé l’arcuélher !… Dejà, qu’èi vist l’Olentsero córrer capvath las carrèras de Baio-na aqueste matin… dab la Cama-Cruda qui ar-rodejava, la hastiala, a l’entorn deus segrats e i a dus mes d’aquò… Ne la crànhitz pas totun…

Qu’a bèth pavonà’s sus un coralin, que l’èi desmascada : la vielha Èva, estujada adara en ua manta negra, que vien aufrir au Ninòt lo tronhòc de poma, mercat de dus nhacs, deu son purmèr pecat !
Lo Milharís, a l’encòp aulhèr e Diu-Sorelh, testimòni de la purmèra nèu, qu’a deis-hat la soa Crotz de Beliu, lahòra en Bigòrra, e las duas vacas negras qui l’an hèit descobrir las aigas caudas de Banhèras. Qu’a seguit Ador… e adara que’s tira lo coralin de la Cama-Cruda…
Lo Mulat-Barba, eth, qu’arriba de Bigòrra tanben. De la bòrda de Comelin, suu camin de Gavarnia, qu’a vist la lutz deu Sent-Sauvador, qu’a balhat lo blat aus òmis, e que crida a qui vòu l’enténer : « Cristiandat arregna ! » en tot honhar lo coralin.
Deishudatz-ve, vos tanben, òmis e hemnas de l’assisténcia. Tots amassa, dab los ancians dius, que vam saludar lo Ninòt-Rei va-dut uei a Baiona d’ua modèsta pinhèra shausha e d’un brave tilholèr d’Ador…

Tablèu 2

Urós lo caçacan que lo porilhet es estat entenut. Que siin mercejats los ancians dius d’estar vienuts, dab tots los pòbles de Gascon-ha… Adara que son aquí tanben « los òmis de la lana, los deu país que la tèrra es tan grana que com deu cèu ne se’n veid pas la fin, tèrra d’estanhs on lo só s’esmiralha, tèrra de camps, de vinha e d’arrelhòts, tèrra de pins on lo gemèr trabalha e hè pishar la gema en los cuchòts »…
Que’m damòra d’aperar los òmis e las hemnas d’ací : pinhèras e bugadèras d’Ondres, pica-tarròcs de Saubrigas, obrèrs de las hargas de Tarnòs e deu Bocau-Nau, maquinaires de Sent-Esprit, regents mostachuts de la vielha escòla, beneditas deus Graulhats e de la Colle-giau, academicians de la carrèra deu Molin e de Senta-Ursula, pishorrèrs de las bòrdas deu Plan-ton e deu Prolhatar a Sent-Estève-d’Arriba-Labord, erbacèras deus Pontòts, caçaires de co-torlius e de benarits…

… bartassèrs de Sent-Bartomiu e de Guíshe, costurèra de Hastings, palhaires e mulatrèrs de Càme, paisans deu país sharnego, irlèrs de Mi-rapeish, deu Bròc, de Berens e d’Aigamèu, las irlas d’Ador, pescadors de colacs, de bibòlas e de lamprèras, tilholèrs e galupèrs, hustèrs e doalèrs, arrodèrs e cauterèrs-pichons, teishedors e tramalhaires, cordaires e cordèrs, arrecardèrs de canavèras, carrics deus cargadèrs de vais-hèths, shirolaires e vriulonaires, dançaires de rondèu e de pamparruca, e vos mastroquets deu Petit Baiona on se pòt minjar per cinc sòus vendresca o shingara, peishòtas e molua…

Ne’m cau pas desbrombar enfin las cas-caròtas, shens qui las novèlas, granas o petitas, ne’s poderén pas espandir. Que cridin a pèrder len la novèla deu jorn : « Lo Jèsus qu’es vadut ! Que ns’aten tots en ua crampòta deu pòrt de Biàrritz. »
Anem, hasem lo dava-dava o lo passa-carrèras, e n’oblidim pas los vèrmis e los cande-lons. Se platz a Diu, bilhèu que lo Ninòt e’us cambiarà en vèrmis de lutz, que non trabuquès-sim pas suu camin…

Tablèu 3

Que m’an dit que son tots plan arribats a la crampòta deu Ninòt-Rei : los ancians dius, los gascons de pertot, e los deu parçan baio-nés…
La Cama-Cruda que l’a portat lo tronhòc de la poma deu purmèr pecat, e qu’a prometut de non pas mei arrodejar a l’entorn deus segrats. Los Reis Magues que l’an aufèrt hromatge, cambajon e chocolat. Los shirolaires e los vriu-lonaires qu’an plan jogat…

Los dançaires qu’an plan dançat, los mas-troquèrs qu’an plan botelhat, mes lo caça-can ne s’es pas emberiagat… e los vèrmis de lutz qu’ac an tot encarelhat…

La vila qu’a tanben hestejat lo navèth va-dut : la bandà qu’a hèit lo passa-carrèras, los escartaires qu’an escartat e sautat la vaca… e lo bueu que se n’es arridut mentre qui l’aso e hiha-nava. La Verge qu’a hroncilhat los perpelhs en díser « Cho !… L’Enfant que drom, ne hèsquim pas brut ! » Lo Jèsus qu’a hèit en semblants de dromir… mes, e dròmen la nueit de Nadau ?…

Tablèu 4

Totun, la hèsta qu’es acabada. Lo rei Heròd que hè cercar pertot lo Ninòt Jèsus en-dé’u tuar. La Senta Familha qu’a ensajat de húger. La Verge que s’a esquiçat los pès aus calhaus e a las sègas. Los sordats que seguéis-hen las tralhas de sang. Un auseròt que s’amas-sa brosta e heuç end’estujar las tralhas. Mes un maishant barbau, un bernat pudent probable, que s’i hè de las desvelar endé que los sordats e poishquin tornar trobar l’Innocent dab la mair. Lavetz, l’auseròt que s’i torna : que’s golha las plumas de la guiva e que boisha las tralhas de sang, dinc a la darrèra. Lo Jèsus, qui ac a tot vist, que’n l’a balhat la hortalessa d’ua perpere-jada. Qu’es pr’amor d’aquò, credetz-me o non, qu’aqueth auseròt, deu costat de Baiona, e s’a plan ganhat de s’aperar uei lo guivèr-roi, o lo golòi !…
Adara, la Maria, lo Ninòt, e lo Jausèp, que son aquí, sus un cai deu pòrt de Baiona, d’aténder de s’embarcar de cap a l’Egipte, ce m’an dit. E a las mans deu Jèsus, la poma de la vielha Èva, tornada sancèra d’ara enlà, que lu-seish « com lo glòbe deu monde navèth qui vien de vàder dab Eth »…

Posted in

Laissez un commentaire

Vous devez être connectés afin de publier un commentaire.