Estar o non pas estar

VDT-GPG.jpg

Guilhem

Estar o non pas estar – dec. 2020

Longtemps qu’ei credut que mon pair era l’un deus darrèrs, si que non lo darrèr, de parlar gascon, qu’apèra patoès, e que jamès ne poirei lo parlar dambe un aute.
Longtemps me soi enganada. Totun qu’èi rason a beths còps.

Mon pair, Gascon, Gersés, dont es la lenga mairala, lo parlava enqüera dab la sua mair, mes pas dambe la mia mair, mon frair e jo. Que s’installè aulhors, diguns aciu ne parlava ni Gascon ni taben patoès. Que s’ageish de la zòna aperada petita gavacheria on son fòrças los que que son venguts deu Peitau. Alavetz lo Gascon…
Qu’ei tostemps amassat preciosament cada mot o expression que voleva plan m’ensenhar, los jorns on era decidit.
I a n’avoc pauc.
Quan l’i demandava coma díser tala o tala causa la sua responsa èra quasi tostemps la medisha « Me’n brembi pas ». A còps, qu’ei avut dret a « non se dit » quan s’agisseva de mots modernes o quan l’i cauhava pro las aurelhas. Alavetz, « n’ac sei pas » a pro viste hè partida deu mon vocabulari ! Totun, un deus mons prumèrs soviers es ligat a la lenga, un vrèspe on au tornar de la vinha, mentre que patabraca, trepavi a son costat, me haseva tornar díser en tot arrider « Ve’t arrajar » e que l‘enteni enqüera concludir las suas devisadas telefonicas dab la mia grand-mair d’un « a bethléu, porta te plan ». Mes autanlèu copat, francés tà tots. Era-medisha nos parlava francés, en tot véder qu’entenevan pas lo gascon. He, a qui la fauta ?
L’un e l’aute m’an parlat de l’escòla d’aqueth temps, deus trucs frequents e de las reflexions que prenevan los escolans qui parlavan la lenga. Deu francés e deu regent, deu Certificat d’estudis que representava l’integracion a la França e le reget de la cultura gascona endarrerada e praubassa. Plan viste qu’avevi trobat aquò triste, que quauqu’arren lor estec panat mes que, mon pair au mensh, ne semblava pas de pensar atau. Meilèu qu’era ua escadença per avançar, de deishar a l’endarrèr la ruda vita de son enfança. La sua atitud de cap a las suas arrasigas gasconas estec tostemps, o me semblava atau, ambivalenta. Aquò semblava de plan pauc d’importància e totun estec tostemps visceraument estacat a la sua tèrra e a la sua familha.

A despart d’un pauc de vocabulari corrent, quauques arnecs de bona lei, m’èra impossible dinc au mon tornar en Gèrs de ténguer ua devisada. Tota joeneta, qu’avevi muishat ua passion entà las lengas, a maugrat de non pas aver heit lo mon mestier, qu’ei après lo latin, lo castilhan, l’italian, mes n’ei pas seguit cors d’occitan au licèu : mon pair m’aveva dit que n’èra pas la lenga vertadièra ensenhada, çò perqué n’aveva pas sancerament tort qu’a tostemps arrason qu’èra lengadocian uniformizat, a maugrat qu’èram toca tocant de las Lanas.
Las mias estudis que m’an miadas a crotzar lo camin de Bearnés e de Bascos. Los Bearnés eran fiers de las lors tradicions, de las lors hèstas, pro castilhanas, totun, los Bascos avevan aquò de mes qu’eran fiers de la lor lenga. E jo ? Que cau díser que ne me sentishèva pas legitima d’aparténguer a lo lor univers. La mia familha n’aveva jamès muishat nada passion entà l’expression de las suas originas : caps de vergonha mes meilèu une retenguda e ua evidéncia que n’aveva pas besonh d’èster nomada. Qu’ei crèishuda, qu’at vesi uèi, dens un environament gascon dambe la cosina, l’agricultura, un pauc de lenga, o en tot cas lo francés mesclat de gascon e ua daubua propension a la patricòla permanenta. Que comprengui adara qu’ei autan de legitimitat de me sentir a casa qu’ua « Bearnesa » pur shuc pura tradicion » dont los parents son arribats deu Nord i a mensh de 10 ans e qui me renvia violentament ens los 22 quan ei lo malur de vòler me jùnher au lo « son » grop.

Aprèp las estudis e mantuas experiéncias professionaus, qu’ei avut la chança, pr’amor que considèri qu’es ua chança, de trobar un trabalh a proximitat de l’ostau mairau, en Gèrs, e donc de tornar au còr de la Gasconha. Pro fièra d’englotir las estauvias que n’ei pas ens lo putz shens hons qu’es la renovacion de l’ostau, au mitan deu quau cada generacion a deishat soa marca e la de sa restauracion d’acabar, de tornar per díser « au país », qu’ei descobert quasi per escadença, en tot léger lo jornau, un cors de Gascon au quau me soi marcada.
Qu’ei avut lo plaser de constatar que’n sabevi mes que çò que ne pensavi, en tot n’aver fòrça desbrembat, e que si n’eu parlavi pas de briu, l’avevi en l’aurelha. Per contra qu’estèi un pauc decebuda de n’i véser que representants des generacions ancianas, que venguevan tau plaser de devisar amassa e de se melhorar. Qu’es ua riquessa de parlar damb eths, d’enténer lo vocabulari deus uns e deus autes, e la lenga que longtemps ei cresuda perduda m’es apareishuda en vita, sus lo hiu. En baisha mes tostemps en memòria.

Parlar Gascon estec tostemps tintat per jo, d’ua faiçon d’integrar quauqu’arren, de me tornar estacar a ua istòria. E, aquò puja cada jorn. Lo Gascon es per jo un langatge secret, entre los mens e jo, e que va shens díser que soi rarament autan amusada que quan quauqu’un ensaja de comprénguer çò que disi e me güeita de còrnaclin en tot se demandar quin diable de parlat nhargosseja. De l’espanhòu ? Deu basco ? Diguns n’a enqüera jamès notat lo Gascon…

Si ensagi deu parlar en dehòra deus cors, qu’es pena perduda. Dab gens de mensh de 50 ans, dens 99,99 deu cent deus cas. Totun, aquò me rescaudi lo còr quan arribi a captar entau daubuns mots de gascon, mots que me hen present shens se’n apercéver. Qu’ei l’impression que entau mantuns « joens » lo gascon n’exista pas mes e sustot ne serveish pas a d’arren. Vist l’actitud deus lors pairs e grands-pairs qu’es pauc estonable. Que’n son sovent a se trufar deus que cercan de hèr viver la lor cultura pròpra.

La cultura gascona, deu Sud-Oest coma disan, n’es pas sonque la de las feriàs, que se hè ratrapar per l’Espanha, pas solament la deu Bascoat, que se manifesta dab fòrça e qui es a la mòda, pas solament la deu confit e deu hitge gras, que tornam brembar qu’era per exemple balhat tà l’un aus curès e entà l‘aute que haseva lo repaish deu praube, non qu’es tanben mantuas causas qu’avem desbrembadas, per volontat o pas, e qu’an hargat aqueth país. Briga de « nos ancêtres les Gaulois » pr’aci, mes un pòple Vascon d’on son tanben gessit los vesins bascos, briga de reiaume franc mes un estat independent.
Qu’es interessant de sàber que Francés venguts s’installar i a adara un o dus sègles, qu’an crompat mainàs, s’eran trobats hòrt desprovedits cap a la lenga nosta, çò qui aveva participat de l’aviada de l’operacion espadon « fin deu gascon ». Que devevan a çò qui sembla èster plan tròp cultivats per s’encombrar d’ua auta lenga, los praubes.

Adara qu’ei seguit cors, mon pair sembla de s’èster avisat que n’era pas mes sol sus tèrra, que i a tanben ensenhaires dab escolans e que pagan ! Que parla mes adaise adara en gascon, los jorns de bona umor, de sia medish e es tanben mes empauralat sus la sua enfança aqui. En tot continuar de se trufar deus qu’aprenan la lenga, pas de miracle tanpauc. Que soi convençuda que tot es ligat e que hasen vergonha a las gens d’aci de çò qu’eran, d’èster paisans dab tot çò qu’un Francimand pòt botar de mesprètz ens aqueth termi.

Mes atjada, e mes plan assabentada sus la question, que m’apercébi que l’avalida deu Gascon pòt paréisher anecdotic cap au sarròt de civilisacions qu’esten rajadas de la mapa desempuish tostemps, haut o baish violentament, e que la França es costumèra d’aquò. Que n’es pas pr’aquò qu’aquò n’a pas existit aci.

Que me torni legir e me trobi pessimista. Lo veire n’es pas sonqu’a mitat vuèit, qu’es tanben a mitat plen. Nombrosas iniciativas coexistan e foncianan.

Qu’es atau que la lenga Gascona n’estec jamès entà jo un simple patoès passat de mòda e endarrerat. Qu’estec tostemps un mejan de m’apressar de la familha, de m’integrar, e soi encantada de pòder la parlar sus la tèrra deus aujòus, entre las parets qu’eus an vist vàser (la formulacion que hè un pauc pomposa mes qu’es vertadiera), de la transméter aus dròlles, e a còps de véser un espiar s’animar e un soriser puntejar quan un vielh deu país s’avisa que la parli.
Aquò rai si aquò s’arresta dambe la mia generacion, qu’en aurèi peu mensh hè partida.

La Ninon Vidòt qui ne sap pas escríver en gascon
& lo Crestian Vilanava arrevirador valent

Posted in

Leave a Comment

You must be logged in to post a comment.