Aliça
Guilhem
Aliça (Tirat de Lo darrèr jorn) (Pèire Morà – Garbalhas Burlentas) (Edicions Per Noste 1979)
Lèu, aus crits, dempuish lo dehòra, arriban los tralhs (emplegat ací dens lo sens de traç, brut de pas) d’ua cossa (corsa), e d’ua hemna la vutz (votz). Puish, la pòrta s’aubrís (fòrma de « s’aubreish ») en rasclant las bricas desjuntadas, e truca la pòst (tauleta) de la chamineia dab un bruit de veire. Suu pas ― es la vesia qu’arriba, cridant en portugués ― un carton que boça un carrèu de manca, sauta d’un bruit shord.
Suspresa per la nueit qu’emplís (emplea, emplenha) la pèça ― sonque un darrèr lum (lutz) rojós que sauta de mormòcs (ompra shens fòrma definida), ombras granas de l’Aliça que planh ― la Maria se bota a cridar, atau com hèn las plorairas davant los mòrts, se’n va, s’arrevira, estrabuca lo can que nhaula e que hui (3au persona deu singular deu vèrbe húger o huéger. Sinonimes : huei, huish) en plànher, tomba suus carrèus e s’amassa lo carton tombat de la frièsta : un calendrèr de 1970 deus engrèishs fosfatats. L’espia en un esclat de la chamineia. Cred devinar un imatge piós e crida :
― Santa Virgem de Deus !
Se crotza en s’arrelhevant : La lutz ! Aliça, on atz la lutz ? Deus ? Çò qu’arriba ? Etz mòrta dens lo huec ? Lo can que m’a volut nhacar. Aquera mala bèstia es enraujada ! Arriba lo João ? On es, aqueth òmi ? Que tròbi la lutz !
Un bruit de pas shord arriba deu dehòra, un lum (masc.) que sauteja. Lo João qu’arriba, ua lutz (fem.) mirgalha (que hè plapas de lutz qui’s rebaten suus carrèus) dens las vitras. L’uelh de la lampa tremola, sordilha (horruca, cèrca) los arrecunhs, hè húger ombras viventas, cèrca, tomba sus l’Aliça, arriba dinc au visatge estujat darrèr sas mans. Que plora doçament e que planh, com ua mainada.
L’òmi apèra d’ua vutz arrauca (la vutz de quauqu’un qui non pòt pas mei parlar) e shorda de bohabrac (len, respiracion de quauqu’un qui es hòrt esmavut o qui vien de har un esfòrç fisic) e de paur.
― Aliça ! Aliça !
L’Aliça arrespon pas sonque d’un planh que’s mescla au son plorar. Que segotís lo cap. Lo larèr (endret on hèn lo huec) negreja de brasa espariada (esbarrisclada, barrejada de pertot). Quauques carbons rogejan enqüèra. Ua busca huma e sentís a la carn cremada.
Har viste, l’òmi cor s’arrecaptar (pren ací lo sens de recuperar, préner, gahar) la prauba hemna. Lo can se’n torna e s’escapa en un cunh, tot shuau (doçament), vergonhós.
Lo João, a malaise, gaha l’Aliça per las espatlas, la tira a l’enarrèr (endarrèr), l’arrequilha (dreçar) atau com pòt ― l’Aliça es ua hemna grana e hòrta ― la mia se seitar sus ua cadèira. Lavetz la portuguesa torna arrepréner sons crits :
― Deus ! Quin espectacle ! Atz tot lo visatge minjat per lo huec ! Los uelhs ! Es la fauta deu can ! L’èi vist a húger en arribant totara, capvath mas camas, aqueth mauhasèc (maishant). Mon Diu, çò que har, dab lo vòste malastre (malur) ? Que’m hè hasti (desgosta) de’vs véder en aqueth estat, prauba de vos. Urós enqüèra, àgitz pas nat miralh a portada de man. B’ètz lèda, burlada atau, Aliça ! Ne’n sui tota espaurugada.
― Te’n prègui, Maria ! I a causas que hèn de besonh adara. Te’n prègui !
Arribat deu hons de la nueit, un mainadòt tot mostós (cascant, de cara pipauta) e mau acotrat, s’estanca dens lo quadre de la pòrta alandada (obèrta en gran e apèra lo can.
Lo portugués comença de s’esmalir :
― Maria ! Te’n prègui, aluca la lutz ! I vedi p’arren.
― Tròbi pas lo boton. On atz lo boton, Aliça ? ce ditz.
Ua prauba vutz febla e tremolenta arrespon :
― A la pòrta deu hons !
La portuguesa aluca enfin e lo mainatge crida :
― Hòu mamà ! Tant vau ua sorcièra. Es la dont parlavas totara ? Es bien lèda, totun !
― Cara-te, Luis ! ce ditz lo pair. Cara-te, o te truqui se contunhas. Nos hès passar honta. Maria ! Hè’t ençà (avança) dab un chic d’aiga, netégim l’Aliça.
La Maria se desvia de cap a l’aiguèr (endret on arriba l’aiga a la cosina) e ce ditz :
― E ben ! S’atz avut caud, que’vs vatz ahredir. L’aiga es torrada (hòrt gelada) dens la pinga (bana, pegar (m.), terrissa on consèrvan l’aiga).
Pèire Morà